ખાનગી હોસ્પિટલમાં ૧.૫ લાખનો ખર્ચ, પણ સરકારી હોસ્પિટલે આ બાળકને આપ્યો ચમત્કારિક નવો પગ!
બાળપણ એ કુદરતનું સૌથી સુંદર સર્જન છે, જ્યાં મુક્ત મને દોડવું, રમવું અને સીડીઓ ચડવી-ઊતરવી એ દરેક બાળકની સહજ ઈચ્છા હોય છે. પરંતુ જ્યારે કોઈ બાળક જન્મથી જ શારીરિક અક્ષમતા સાથે જન્મ લે, ત્યારે તેના અને તેના પરિવાર માટે જીવન એક મોટો સંઘર્ષ બની જતું હોય છે. નડિયાદના ૭ વર્ષના નાનકડા નેત્ર પટેલના જીવનમાં પણ કંઈક આવી જ અડચણ આવી હતી. જન્મજાત શારીરિક ખામીના કારણે તેના પગનો વિકાસ યોગ્ય રીતે થયો નહોતો અને તબીબો તેને પગ કાપીને કૃત્રિમ પગ (પ્રોસ્થેસિસ) બેસાડવાની સલાહ આપી રહ્યા હતા.
પરંતુ, જ્યાં ઈચ્છાશક્તિ અને આધુનિક વૈદકીય વિજ્ઞાનનો સમન્વય થાય છે, ત્યાં ચમત્કારો સર્જાય છે. અમદાવાદની ‘ગવર્મેન્ટ સ્પાઇન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ’ના તબીબોએ પોતાના અથાક પ્રયાસો, અનુભવ અને ઝીણવટભરી તપાસ દ્વારા નેત્રનો પગ કાપ્યા વિના જ તેને ખાસ પ્રકારનું પ્રોસ્થેસિસ ફિટ કરી આપ્યું છે. આજે આ નાનકડો નેત્ર માત્ર પોતાની જાતે ચાલી જ નથી શકતો, પરંતુ દોડી શકે છે, સ્કૂલે જાય છે અને પોતાના જીવનની નવી સફર આત્મનિર્ભરતા સાથે શરૂ કરી ચૂક્યો છે.
આંતરરાષ્ટ્રીય ઓર્થોટિક્સ એન્ડ પ્રોસ્થેટિક્સ દિવસ (IPOD): દિવ્યાંગો માટે આત્મનિર્ભરતાનું પર્વ
દર વર્ષે ૫મી નવેમ્બરના રોજ સમગ્ર વિશ્વમાં ‘આંતરરાષ્ટ્રીય ઓર્થોટિક્સ એન્ડ પ્રોસ્થેટિક્સ દિવસ’ (International Prosthetics and Orthotics Day – IPOD) તરીકે મનાવવામાં આવે છે. આ દિવસની ઉજવણી પાછળ એક મહત્વનો ઇતિહાસ જોડાયેલો છે. વર્ષ ૧૯૭૦માં ૫મી નવેમ્બરના રોજ ‘ઇન્ટરનેશનલ સોસાયટી ફોર પ્રોસ્થેટિક્સ એન્ડ ઓર્થોટિક્સ’ (ISPO) ની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી. સંસ્થાના આ જ સ્થાપના દિવસને યાદગાર બનાવવા અને સમગ્ર વિશ્વમાં જાગૃતિ ફેલાવવા માટે આ દિવસની ઉજવણી થાય છે.
આ વિશેષ દિવસ ઉજવવાનો મુખ્ય હેતુ એવા તમામ વ્યક્તિઓને મદદરૂપ થવાનો છે કે જેઓ શારીરિક અક્ષમતા કે દિવ્યાંગતાનો સામનો કરી રહ્યા છે. કૃત્રિમ અંગો (પ્રોસ્થેસિસ) અને સહાયક સાધનો (ઓર્થોસિસ) ના માધ્યમથી તેમને સમાજની મુખ્ય ધારામાં પાછા લાવી શકાય, તેમનું જીવન વધુ સુગમ અને ગુણવત્તાસભર બનાવી શકાય તેમજ દરેક આત્મનિર્ભર બની શકે તે માટે આ દિવસ જાગૃતિ લાવવાનું કામ કરે છે.
વર્ષ ૨૦૨૬ માટે વિશ્વ સ્વાસ્થ્ય સંગઠન (WHO)ના ‘5P’ મોડેલ — People-centred care, Policy, Personnel, Products, Provision પર આધારિત ઝુંબેશ અંતર્ગત ખાસ “PEOPLE” થીમ નક્કી કરવામાં આવી છે. આ થીમનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય પ્રોસ્થેટિક્સ અને ઓર્થોટિક્સના ક્ષેત્ર સાથે જોડાયેલા તમામ દર્દીઓ, તબીબો, વૈજ્ઞાનિક સંશોધકો અને તેમની સંભાળ રાખનારા લોકોના અદભુત યોગદાનને બિરદાવવાનો અને સન્માનવાનો છે.
ગવર્મેન્ટ સ્પાઇન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ: ગુજરાતનું ગૌરવ અને આશાનું કેન્દ્ર
ગુજરાત રાજ્યમાં પ્રોસ્થેટિક્સ અને ઓર્થોટિક્સ ક્ષેત્રે આધુનિક સારવાર, પુનઃવસન અને ઉચ્ચ શિક્ષણ પૂરું પાડતી એકમાત્ર સરકારી સંસ્થા એટલે અમદાવાદ ખાતે આવેલી ‘ગવર્મેન્ટ સ્પાઇન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ’. આ સંસ્થા રાજ્ય અને રાજ્ય બહારથી આવતા હજારો દિવ્યાંગ દર્દીઓ માટે એક આશાનું કિરણ બનીને ઉભરી છે. આધુનિક તકનીકો, અનુભવી તબીબી ટીમ અને રાજ્ય સરકારના સહયોગથી અહીં આવતા દર્દીઓને નવું જીવન અને સ્વનિર્ભરતા મળે છે.
સંઘર્ષની શરૂઆત: જ્યારે બાળકના પગ પર આવી બન્યું
નડિયાદ પાસે આવેલા ચકલાસી ગામના રહેવાસી ભૌમિકભાઈ પટેલના ઘરમાં જ્યારે પુત્ર નેત્રનો જન્મ થયો, ત્યારે ખુશીઓની સાથે એક ચિંતા પણ આવી પહોંચી. નેત્રને જન્મથી જ ‘કોન્જેનિટલ લિમ્બ ડેફિશિયન્સી’ (ફોકલ લિમ્બ ડેફિશિયન્સી) નામની ગંભીર શારીરિક સમસ્યા હતી. આ સ્થિતિમાં બાળકનો એક પગ નાનો હતો અને ઘૂંટણનું હાડકું ગાયબ હતું.
જેમ જેમ બાળક મોટું થવા લાગ્યું, તેમ તેમ તેના ચાલવાના અને શારીરિક વિકાસના પ્રશ્નો જટિલ બનતા ગયા. પિતા ભૌમિકભાઈ અને પરિવારે પોતાના વ્હાલસોયા પુત્રની સારવાર માટે કોઈ કસર છોડી નહીં. તેઓ નેત્રને લઈને અમદાવાદ, વડોદરા, મુંબઈ અને જામનગર જેવા મોટા શહેરોની નામાંકિત હોસ્પિટલોમાં ગયા. પરંતુ દરેક જગ્યાએથી તબીબો તરફથી એક જ કડવો જવાબ મળતો હતો: “બાળકના પગનું એમ્પ્યુટેશન (પગ કાપવો) કરવું પડશે, તે વિના કૃત્રિમ પગ ફિટ કરવો શક્ય નથી.”
૭ વર્ષના નિર્દોષ માસૂમ બાળકનો પગ કાપવાની વાત સાંભળીને જ પરિવારના પગ નીચેથી જમીન ખસી જતી હતી. કોઈ પણ માતા-પિતા પોતાના નાના બાળકના અંગને કાપવા તૈયાર ન થાય. ચિંતા, નિરાશા અને વેદના વચ્ચે પણ પરિવારે આશાનું કિરણ છોડ્યું નહીં અને કોઈ એવો સકારાત્મક ઉકેલ શોધવાનું ચાલુ રાખ્યું, જ્યાં નેત્રનો પગ બચી શકે.
ડૉક્ટરો બન્યા દેવદૂત: પગ કાપ્યા વિના મળ્યો નવો ઉકેલ
પરિવારની આ શોધ તેમને અમદાવાદ સ્થિત ગવર્મેન્ટ સ્પાઇન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ખાતે ખેંચી લાવી. અહીં પ્રોસ્થેટિક્સ એન્ડ ઓર્થોટિક્સ (P&O) વિભાગના વડા ડૉ. મિથિલેશ સોની અને તેમની નિષ્ણાત ટીમ દ્વારા નેત્ર પટેલનું અત્યંત ઝીણવટપૂર્વક અને વૈજ્ઞાનિક ઢબે તબીબી એસેસમેન્ટ (તપાસ) કરવામાં આવ્યું.
તપાસ બાદ ડૉક્ટરોની ટીમે જે નિર્ણય સંભળાવ્યો, તેણે પટેલ પરિવારની આંખોમાં ખુશીના આંસુ લાવી દીધા. ડૉક્ટરોએ સ્પષ્ટ કર્યું કે બાળકના પગનું એમ્પ્યુટેશન કરવાની કોઈ જ જરૂર નથી. યોગ્ય પ્લાનિંગ અને ચોક્કસ પદ્ધતિથી તેના પગને યથાવત રાખીને જ એક ખાસ પ્રકારનું કૃત્રિમ અંગ (પ્રોસ્થેસિસ) ડિઝાઇન કરી શકાય છે.
તબીબોની ટીમે પોતાની કુશળતાનો ઉપયોગ કરીને નેત્ર માટે ખાસ પ્રોસ્થેસિસ તૈયાર કર્યું અને સફળતાપૂર્વક ફિટ કરી આપ્યું. પરિણામ એટલું અદભુત આવ્યું કે થોડા જ દિવસોની પ્રેક્ટિસ બાદ નાનકડો નેત્ર પોતાના પગે ઊભો થવા લાગ્યો.
આ અંગે આનંદ અને સંતોષ વ્યક્ત કરતાં સંસ્થાના ડાયરેક્ટર ડૉ. પિયુષ મિત્તલે જણાવ્યું હતું કે, “અમારી ટીમ દ્વારા યોગ્ય તપાસ, નિદાન અને ચોક્કસ પદ્ધતિથી બાળકનો પગ કાપ્યા વિના ખાસ પ્રોસ્થેસિસ આપીને તેની લિમ્બ ડેફિશિયન્સીની અડચણને દૂર કરાઈ છે. આજે આ નાનું બાળક પોતાની જાતે ચાલી શકે છે, દોડી શકે છે, સ્કૂલે જાય છે અને સીડીઓ પણ ચઢી-ઉતરી શકે છે. બાળકમાં જે અદભુત આત્મવિશ્વાસ ખીલ્યો છે, તે જોતાં આ સારવાર એની જિંદગી બદલી નાખનારી સાબિત થઈ છે.”
ખાનગીમાં લાખોનો ખર્ચ, સરકારી ઇન્સ્ટિટ્યૂટમાં સંપૂર્ણ સારવાર તદ્દન વિનામૂલ્યે
આજના સમયમાં જ્યારે મોંઘી તબીબી સારવાર સામાન્ય પરિવારની પહોંચ બહાર બની જતી હોય છે, ત્યારે રાજ્ય સરકારની ગવર્મેન્ટ સ્પાઇન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ગરીબ અને જરૂરિયાતમંદ દર્દીઓ માટે આશીર્વાદરૂપ સાબિત થઈ રહી છે.
વિભાગીય વડા ડૉ. મિથિલેશ સોનીએ આ અંગે વિગતવાર માહિતી આપતા જણાવ્યું હતું કે, જો આવી આધુનિક સારવાર, ખાસ ડિઝાઇન કરેલું પ્રોસ્થેસિસ અને ફિટિંગ કોઈ ખાનગી હોસ્પિટલમાં કરાવવામાં આવે, તો અંદાજે રૂ. ૧ થી ૧.૫ લાખ જેટલો મોટો ખર્ચ થાય છે. પરંતુ રાજ્ય સરકારના ઉમદા ઉપક્રમ હેઠળ ગવર્મેન્ટ સ્પાઇન ઇન્સ્ટિટ્યૂટમાં આવતા તમામ દિવ્યાંગ દર્દીઓને આ સારવાર સંપૂર્ણપણે વિનામૂલ્યે પૂરી પાડવામાં આવે છે.
ગ્રોથ મુજબ અપડેશન અને મેન્ટેનન્સ પણ બિલકુલ ફ્રી!
નાના બાળકોની બાબતમાં પ્રોસ્થેટિક્સ સારવાર ખૂબ જ પડકારજનક હોય છે, કારણ કે જેમ જેમ બાળકની ઉંમર વધે છે, તેમ તેમ તેનો શારીરિક વિકાસ (ગ્રોથ) થાય છે. પરિણામે સમય અંતરે પ્રોસ્થેસિસમાં રી-સાઇઝિંગ, ફેરફાર (અપડેશન) અને મેન્ટેનન્સ કરવું અનિવાર્ય બની જતું હોય છે.
ગવર્મેન્ટ સ્પાઇન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ દ્વારા નેત્ર જેવા બાળકો પુખ્ત વયના થાય ત્યાં સુધી આ તમામ પ્રકારના અપડેશન્સ, રી-સાઇઝિંગ અને રિપેરીંગ કામગીરી પણ તદ્દન ફ્રી ઓફ ચાર્જ કરી આપવામાં આવશે. બાળક નેત્રના પિતા ભૌમિકભાઈ પટેલે પણ અત્યંત કૃતજ્ઞતાભાવે જણાવ્યું હતું કે, આ આખી પ્રક્રિયા દરમિયાન તેમને એક પણ રૂપિયો ખર્ચવો પડ્યો નથી અને તેમના બાળકને નવજીવન મળ્યું છે.
