સરકારી કર્મચારીઓ અને પેન્શનરો માટે મોટો પ્રશ્ન: DA અને DR વચ્ચે શો તફાવત છે અને તેની કેવી રીતે થાય છે ગણતરી?
દેશમાં સતત વધી રહેલી મોંઘવારી અને ફુગાવાની વ્યાપક અસર વચ્ચે કેન્દ્ર સરકારના લાખો કર્મચારીઓ તેમજ નિવૃત્ત પેન્શનરો માટે તેમના માસિક બજેટને સંતુલિત રાખવું એ એક મોટો પડકાર બની રહે છે. આવા સમયે સરકારી સેવામાં કાર્યરત કર્મચારીઓ અને નિવૃત્તિ જીવન જીવતા પેન્શનરો માટે ‘DA’ (ડીયરનેસ એલાઉન્સ) અને ‘DR’ (ડીયરનેસ રિલીફ) શબ્દો અત્યંત મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે.
હાલમાં ૮મા પગાર પંચને લઈને વિવિધ સ્તરે ચર્ચાઓ જોરશોરથી ચાલી રહી છે, ત્યારે દરેક સરકારી કર્મચારી અને પેન્શનર માટે એ સમજવું જરૂરી બની જાય છે કે આ બંને ભથ્થાં વચ્ચેનો મૂળભૂત તફાવત શું છે અને ભવિષ્યમાં નવા પગાર પંચના અમલીકરણ બાદ આ ગણતરીની સિસ્ટમમાં કેવા ફેરફારો આવી શકે છે.
DA એટલે કે મોંઘવારી ભથ્થું શું છે અને તેની ગણતરી કેવી રીતે થાય છે?
‘DA’ નું પૂરું નામ ડીયરનેસ એલાઉન્સ (Dearness Allowance) છે, જેને આપણે સરકારી ભાષામાં ‘મોંઘવારી ભથ્થું’ કહીએ છીએ. આ ભથ્થું ખાસ કરીને સેવામાં ચાલુ હોય તેવા સક્રિય કેન્દ્ર સરકારના કર્મચારીઓને નિયમિતપણે ચૂકવવામાં આવે છે. તેનો મુખ્ય હેતુ રોજબરોજના વધતા જીવનનિર્વાહ ખર્ચ અને મોંઘવારી સામે કર્મચારીઓની આર્થિક ક્ષમતા જાળવી રાખવાનો છે.
મોંઘવારી ભથ્થાની ગણતરી હંમેશા કર્મચારીના મૂળ પગાર (Basic Pay) ના નિશ્ચિત ટકાવારીના ધોરણે કરવામાં આવે છે. સરળ ઉદાહરણથી સમજીએ તો, જો કોઈ સરકારી કર્મચારીનો મૂળ બેઝિક પગાર ₹ ૩૦,૦૦૦ હોય અને હાલનો વર્તમાન DA નો દર ૬૦% ચાલતો હોય, તો તેને દર મહિને મૂળ પગાર ઉપરાંત ₹ ૧૮,૦૦૦ મોંઘવારી ભથ્થા પેટે પ્રાપ્ત થાય છે. આ રીતે તેના હાથમાં આવતો કુલ પગાર ₹ ૪૮,૦૦૦ થાય છે. કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા વર્ષમાં સામાન્ય રીતે બે વખત (જાન્યુઆરી અને જુલાઈ) આ દરોમાં સુધારો કરવામાં આવે છે. જાન્યુઆરી ૨૦૨૬ ની સ્થિતિ મુજબ, મોંઘવારી ભથ્થાનો દર મૂળ પગારના ૬૦% ની સપાટીએ પહોંચ્યો છે, જેમના આગામી વધારા અંગે સરકાર તરફથી સત્તાવાર નિર્ણયોની રાહ જોવાઈ રહી છે.
DR એટલે કે મોંઘવારી રાહત શું છે?
બીજી તરફ, ‘DR’ નું પૂરું નામ ડીયરનેસ રિલીફ (Dearness Relief) છે, જેને ‘મોંઘવારી રાહત’ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આ રાહત નિવૃત્ત થઈ ચૂકેલા સરકારી કર્મચારીઓ અને મૃત્યુ પામેલા કર્મચારીઓના આશ્રિત ફેમિલી પેન્શનરોને માસિક ધોરણે ચૂકવવામાં આવે છે. નિવૃત્તિ બાદ વધતી મોંઘવારી સામે પેન્શનની વાસ્તવિક ખરીદશક્તિ જળવાઈ રહે તે માટે આ વ્યવસ્થા રાખવામાં આવી છે.
DR ની ગણતરી નિવૃત્ત કર્મચારીના મૂળ પેન્શન (Basic Pension) ના આધારે કરવામાં આવે છે. દાખલા તરીકે, જો કોઈ નિવૃત્ત કર્મચારીનું મૂળ પેન્શન ₹ ૨૦,૦૦૦ છે અને DR નો વર્તમાન દર ૬૦% હોય, તો તેમને દર મહિને ₹ ૧૨,૦૦૦ મોંઘવારી રાહત પેટે મળે છે. આમ, તેમનું કુલ માસિક પેન્શન ₹ ૩૨,૦૦૦ થાય છે. DA ની જેમ જ DR ના દરોમાં પણ વર્ષમાં બે વાર સરકારી નીતિઓ મુજબ સુધારો કરવામાં આવતો હોય છે.
DA અને DR વચ્ચેનો મુખ્ય તફાવત અને ૮મા પગાર પંચની અસર
સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો, મોંઘવારી ભથ્થું (DA) એ નોકરીમાં સક્રિય કર્મચારીઓ માટે છે, જ્યારે મોંઘવારી રાહત (DR) એ પેન્શન મેળવતા વરિષ્ઠ નાગરિકો માટે છે. બંને ભથ્થાંનો મુખ્ય હેતુ ફુગાવા સામે રક્ષણ પૂરું પાડવાનો જ છે, પરંતુ ગણતરીના આધારમાં મૂળ પગાર અને મૂળ પેન્શનનો તફાવત રહેલો છે.
હાલમાં દેશના તમામ કેન્દ્રીય કર્મચારીઓ અને પેન્શનરોની નજર ૮મા પગાર પંચની ભલામણો પર ટકેલી છે. આ નવા પગાર પંચની રચના ૩ નવેમ્બર, ૨૦૨૫ ના રોજ કરવામાં આવી હતી, અને સરકાર દ્વારા પંચને પોતાનો આખરી રિપોર્ટ તથા સુધારાત્મક ભલામણો રજૂ કરવા માટે ૧૮ મહિનાનો નિર્ધારિત સમયગાળો સોંપવામાં આવ્યો છે. આ સમયસીમા મુજબ, ૮મા પગાર પંચનો આખરી અહેવાલ મે ૨૦૨૭ ની આસપાસ આવે તેવી પ્રબળ સંભાવના છે.
જ્યારે આ નવું પગાર પંચ વિધિવત રીતે લાગુ કરવામાં આવશે, ત્યારે તે સમયે અમલમાં રહેલા જૂના DA અને DR ના દરો નવા પગાર માળખામાં ભેળવી (merge) દેવામાં આવશે અને નવેસરથી મૂળ બેઝિક પગાર નક્કી કરવામાં આવશે. જોકે, નવા પંચના અમલીકરણ બાદ મોંઘવારી ભથ્થાની નવી ગણતરી પદ્ધતિ કેવી રહેશે તે સરકારના આખરી નિર્ણયો પર નિર્ભર કરશે.
