શું તમે પણ ગમે ત્યાં બોલી પડો છો? આચાર્ય ચાણક્યની આ ચેતવણી વાંચી લો, નહીંતર મુશ્કેલીમાં મુકાઈ જશો
આચાર્ય ચાણક્ય, જેમને ભારતીય રાજનીતિ અને કૂટનીતિના પિતામહ માનવામાં આવે છે, તેમના શિક્ષણ આજે પણ એટલા જ પ્રસ્તુત છે જેટલા મૌર્ય કાળમાં હતા. ચાણક્યએ માત્ર રાજ્ય ચલાવવાની કળા જ નથી શીખવી, પરંતુ તેમણે સામાન્ય માણસને સમાજમાં માન-સન્માન સાથે જીવવાના વ્યવહારિક નિયમો પણ જણાવ્યા છે.
ચાણક્ય નીતિના એક પ્રસિદ્ધ શ્લોકમાં જણાવાયું છે કે કેટલીક એવી પરિસ્થિતિઓ અને લોકો હોય છે જેમની વચ્ચે બોલવું અથવા તેમની વચ્ચેથી પસાર થવું તમારી મૂર્ખતા દર્શાવે છે અને તેનાથી તમારી છબી ખરાબ થઈ શકે છે. ચાલો જાણીએ તે શ્લોક અને તેનું આજની જીવનશૈલીમાં મહત્વ.
ચાણક્ય નીતિનો તે મહત્વપૂર્ણ શ્લોક
આચાર્ય ચાણક્ય કહે છે:
विप्रयोर्विप्रवह्न्योश्च दम्पत्योः स्वामिभृत्ययोः। अन्तरेण न गन्तव्यं हलस्य वृषभस्य च॥
આ શ્લોકનો સરળ અર્થ એ છે કે બે બ્રાહ્મણો (વિદ્વાનો) વચ્ચેથી, બ્રાહ્મણ અને અગ્નિ વચ્ચેથી, પતિ-પત્ની વચ્ચેથી, માલિક અને સેવક વચ્ચેથી તથા હળ અને બળદની વચ્ચેથી ક્યારેય પસાર થવું જોઈએ નહીં. સાથે જ, તેમના સંવાદમાં દખલગીરી કરવી પણ નુકસાનકારક હોઈ શકે છે.
કયા લોકોની વચ્ચે બોલવું કે દખલ કરવી વર્જિત છે?
ચાણક્યએ ખાસ કરીને આ પરિસ્થિતિઓમાં મૌન રહેવા અને અંતર જાળવવાની સલાહ આપી છે:
1. પતિ અને પત્નીની વચ્ચે: જ્યારે પતિ-પત્ની અંદરોઅંદર કોઈ ચર્ચા કરી રહ્યા હોય, પછી તે પ્રેમભરી હોય કે વિવાદપૂર્ણ, કોઈ પણ ત્રીજી વ્યક્તિએ તેમની વચ્ચે બોલવું જોઈએ નહીં. તેમની અંગત બાબતોમાં દખલ કરવી એ માત્ર અભદ્રતા જ નથી, પરંતુ તે તમારા માટે અપમાનનું કારણ પણ બની શકે છે.
2. બે વિદ્વાનો કે ગુરુઓની વચ્ચે: જ્યારે બે જ્ઞાની વ્યક્તિઓ કોઈ ગંભીર વિષય પર ચર્ચા કરી રહ્યા હોય, ત્યારે વગર માંગ્યે પોતાનો અભિપ્રાય આપવો એ મૂર્ખતાનું લક્ષણ છે. તેમની વાતો ધ્યાનથી સાંભળવી જ્ઞાનવર્ધક હોઈ શકે છે, પરંતુ વચ્ચે બોલવું તમારા અહંકાર અને અજ્ઞાનને દર્શાવે છે.
3. સ્વામી (માલિક) અને સેવક (કર્મચારી) ની વચ્ચે: એક માલિક અને તેના કર્મચારી વચ્ચેની વાતચીત ઘણીવાર સત્તાવાર અથવા ગોપનીય હોય છે. જો તમે તેમની વચ્ચે બોલો છો, તો તમે બંનેના વિશ્વાસને ઠેસ પહોંચાડી શકો છો અને કાર્યસ્થળ પર તમારી સ્થિતિ જોખમમાં મૂકી શકો છો.
4. બે લોકોની અંગત વાતચીતમાં: ચાણક્યના મતે, શિષ્ટાચારનો આ પહેલો નિયમ છે કે જ્યારે બે લોકો એકાંતમાં વાત કરી રહ્યા હોય, ત્યારે ત્યાંથી પસાર પણ ન થવું અને તેમની વાતોમાં કાન પણ ન ધરવા. પરવાનગી વગર વચ્ચે બોલવું સામાજિક મર્યાદાની વિરુદ્ધ છે.
આ રસ્તાઓ વચ્ચેથી પસાર થવું પણ છે જોખમી
આ રસ્તાઓ વચ્ચેથી પસાર થવું પણ છે જોખમીશ્લોકના બીજા ભાગમાં ચાણક્ય શારીરિક સુરક્ષા અને મર્યાદાની વાત કરે છે:
-
બ્રાહ્મણ અને અગ્નિ: જો કોઈ વિદ્વાન વ્યક્તિ હવન કે પૂજા કરી રહ્યો હોય, તો તેની અને અગ્નિની વચ્ચેથી નીકળવું જોઈએ નહીં. આ પૂજામાં ખલેલ પહોંચાડવા સમાન છે.
-
હળ અને બળદ: ખેતી દરમિયાન હળ અને બળદ વચ્ચેથી પસાર થવું જીવલેણ સાબિત થઈ શકે છે. આ શીખ આપણને જણાવે છે કે કામમાં લાગેલા પશુઓ કે મશીનો વચ્ચેથી પસાર થઈને પોતાનો જીવ જોખમમાં મૂકવો જોઈએ નહીં.
ચાણક્યની આ શીખનો મૂળ ઉદ્દેશ્ય
ચાણક્ય માનતા હતા કે ‘મર્યાદા’ જ વ્યક્તિના ચરિત્રનો આધાર છે. ખોટા સમયે બોલવું અથવા ખોટી જગ્યાએ દખલ કરવી માત્ર વિવાદોને જન્મ નથી આપતી, પરંતુ તમારી બુદ્ધિમત્તા પર પણ સવાલ ઉઠાવે છે.
આજના ‘ડિજિટલ’ અને ‘સોશિયલ’ યુગમાં પણ આ નીતિ ખૂબ કામ લાગે છે. ઓફિસની મીટિંગ હોય કે પરિવારની અંગત ચર્ચા, યોગ્ય સમયે મૌન રહેવું અને બીજાની પ્રાઈવસી (Privacy) નું સન્માન કરવું એ જ એક સમજદાર વ્યક્તિની ઓળખ છે.
ચાણક્ય નીતિ આપણને શીખવે છે કે આપણી વાણી આપણું સૌથી મોટું શસ્ત્ર છે. તેને ક્યારે અને ક્યાં વાપરવી, તે જાણવું જ અસલી સફળતા છે. જો તમે પણ સમાજમાં તમારી પ્રતિષ્ઠા જાળવી રાખવા માંગતા હોવ, તો આચાર્યની આ ‘ચેતવણી’ ને હંમેશા યાદ રાખો.
