શું તમારી પાસે બધું જ હોવા છતાં મનમાં શાંતિ નથી? મહાત્મા વિદુરે જણાવ્યું તેનું કડવું સત્ય
આજની આ ભાગદોડ ભરેલી જિંદગીમાં આપણે બધા સુખની શોધમાં છીએ. કોઈને લાગે છે કે બેંક બેલેન્સ વધશે તો સુખ મળશે, તો કોઈને લાગે છે કે મોટું ઘર કે મોંઘી ગાડી માનસિક શાંતિ આપશે. પરંતુ શું તમે ક્યારેય વિચાર્યું છે કે દુનિયામાં એવા ઘણા લોકો છે જેમની પાસે તમામ સુખ-સુવિધાઓ છે, છતાં તેમના ચહેરા પર ચિંતા અને મનમાં બેચેની હોય છે?
હજારો વર્ષ પહેલાં મહાભારત કાળમાં મહાત્મા વિદુરે આ મનોવૈજ્ઞાનિક મૂંઝવણનો ઉકેલ આપી દીધો હતો. ધૃતરાષ્ટ્રના મહામંત્રી અને ન્યાયના પ્રતીક એવા મહાત્મા વિદુરની ‘વિદુર નીતિ’ આજે પણ એટલી જ સચોટ છે જેટલી તે સમયે હતી. તેમણે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં જણાવ્યું છે કે માણસનું દુઃખ તેની પરિસ્થિતિઓમાં નહીં, પરંતુ તેની આદતો અને માનસિક વૃત્તિઓમાં છુપાયેલું હોય છે.
ચાલો વિગતવાર સમજીએ કે વિદુર નીતિ અનુસાર એવી કઈ માનવીય આદતો છે, જે વ્યક્તિને મહેલમાં રહેવા છતાં કાંટાની પથારી જેવો અહેસાસ કરાવે છે.
૧. ઘૃણા (નફરત): મનની શાંતિનો સૌથી મોટો દુશ્મન
મહાત્મા વિદુર કહે છે કે જે વ્યક્તિના મનમાં અન્ય પ્રત્યે ઘૃણા કે નફરતનો ભાવ હોય છે, તે ક્યારેય સુખી થઈ શકતો નથી. નફરત એ એવી આગ છે જે સામેની વ્યક્તિને બાળે કે ન બાળે, પણ તેને રાખનાર વ્યક્તિની મનની શાંતિને સૌથી પહેલા ભસ્મ કરી નાખે છે. જ્યારે તમે કોઈને નફરત કરો છો, ત્યારે તમારું મન નકારાત્મક વિચારોથી ભરાઈ જાય છે, જેના કારણે તમારી એકાગ્રતા અને ખુશી ગાયબ થઈ જાય છે.
૨. અસંતોષ: સોનાના મહેલમાં પણ ગરીબીનો અહેસાસ
વિદુર નીતિ મુજબ, અસંતોષ એ દુઃખનું બીજું સૌથી મોટું કારણ છે. આજના ભૌતિકવાદી યુગમાં આ વાત સૌથી વધુ બંધબેસે છે. જે વ્યક્તિ પોતાની પાસે રહેલા સાધનો અને વર્તમાન પરિસ્થિતિથી સંતુષ્ટ નથી હોતો, તે હંમેશા ‘વધુ’ મેળવવાની લાલચમાં ભટકતો રહે છે. અસંતોષી વ્યક્તિને પોતાની થાળીનું ભોજન ઓછું અને બીજાની થાળીનું વધારે લાગે છે. જેના મનમાં સંતોષ નથી, તેને કુબેરનો ખજાનો મળી જાય તો પણ તે પોતાને દરિદ્ર જ અનુભવશે.
૩. શંકા: સંબંધો અને મનને ઉધઈની જેમ કોરી ખાય છે
શંકા એ એક એવી માનસિક બીમારી છે જેનો કોઈ ઈલાજ નથી. વિદુરજી માનતા હતા કે જે માણસ દરેક વાત અને દરેક વ્યક્તિ પર શંકા કરે છે, તેનું મન ક્યારેય સ્થિર રહી શકતું નથી. શંકા કરનાર વ્યક્તિ ન તો પોતાના પરિવાર પર ભરોસો કરી શકે છે અને ન તો મિત્રો પર. આ આદત ધીરે ધીરે માણસને એકલો કરી દે છે અને એકલતાથી મોટું કોઈ દુઃખ નથી.
૪. બીજાના ભાગ્ય પર નિર્ભરતા: ગુલામી જેવું જીવન
૪. બીજાના ભાગ્ય પર નિર્ભરતા: ગુલામી જેવું જીવનમહાત્મા વિદુરે સ્વાવલંબન એટલે કે આત્મનિર્ભરતા પર ખૂબ ભાર મૂક્યો છે. તેમનું કહેવું હતું કે જે વ્યક્તિ પોતાની મહેનતના બદલે બીજાના ભાગ્ય કે દયા પર નિર્ભર રહીને જીવન વિતાવે છે, તે ક્યારેય સાચું સુખ મેળવી શકતો નથી. પરાધીનતામાં સુખ હોતું નથી. બીજા પર નિર્ભર રહેનાર વ્યક્તિ હંમેશા અસુરક્ષા અને ડરના છાયામાં જીવે છે કે ક્યાંક સહારો છીનવાઈ ન જાય.
૫. ઈર્ષ્યા: બીજાની ઉન્નતિ જોઈને પોતાની જાતને બાળવી
ઈર્ષ્યા એટલે કે બળતરા એવો રોગ છે જે માણસને અંદરથી પોલો કરી નાખે છે. ઈર્ષાળુ વ્યક્તિ પોતાની પ્રગતિથી ખુશ થવાને બદલે બીજાની પ્રગતિ જોઈને દુઃખી થયા કરે છે. તેને પોતાની લીટી મોટી કરવાની ચિંતા નથી હોતી, પરંતુ તે બીજાની લીટી નાની કેવી રીતે કરવી તેની યોજનાઓ બનાવતો રહે છે. જ્યાં સુધી મનમાં બળતરા રહેશે ત્યાં સુધી સુખનો અનુભવ અશક્ય છે.
૬. ક્રોધ (ગુસ્સો): બનેલું કામ બગાડવાની આદત
વિદુર નીતિમાં ક્રોધને નરકનું દ્વાર માનવામાં આવ્યું છે. ક્રોધિત વ્યક્તિ ઘણીવાર આવેશમાં આવીને એવા નિર્ણયો લે છે અથવા એવી વાતો કહી જાય છે, જેનો પસ્તાવો તેને આખી જિંદગી રહે છે. ગુસ્સો માત્ર સ્વાસ્થ્ય જ નથી બગાડતો, પરંતુ તમારા માન-સન્માનને પણ ધૂળમાં મેળવી દે છે.
સુખી જીવનનો મૂળ મંત્ર: શું કહે છે વિદુર નીતિ?
મહાત્મા વિદુરનો સંદેશ ઘણો સરળ અને વ્યવહારુ છે. તેઓ કહે છે કે જો તમે ખરેખર સુખી થવા માંગતા હોવ, તો તમારી બાહ્ય પરિસ્થિતિ બદલતા પહેલા તમારી આંતરિક આદતો બદલો:
-
સંતોષ ધારણ કરો: જે તમારી પાસે છે, તેનો આનંદ લેતા શીખો.
-
ક્ષમા અપનાવો: નફરત અને ઘૃણા રાખવાને બદલે લોકોને માફ કરતા શીખો.
-
આત્મનિર્ભર બનો: પોતાની ક્ષમતા પર ભરોસો કરો અને પુરુષાર્થથી સફળતા મેળવો.
-
હકારાત્મક દ્રષ્ટિકોણ: બીજાની ખુશીમાં પોતાની ખુશી શોધવી એ જ સૌથી મોટી સિદ્ધિ છે.
વિદુર નીતિ આપણને શીખવે છે કે સુખ એવી વસ્તુ નથી કે જે બજારમાંથી ખરીદી શકાય અથવા જે માત્ર અમીર હોવાથી મળી જાય. સુખ એ મનની એક અવસ્થા (State of Mind) છે. જો તમે ઘૃણા, ઈર્ષ્યા, શંકા અને અસંતોષનો ત્યાગ કરી દો, તો તમે એક સામાન્ય ઝૂંપડીમાં રહીને પણ એ આનંદ મેળવી શકો છો જે મોટા રાજાઓને પણ નસીબ નથી થતો.
