સરકારે આધાર એપ પ્રી-ઇન્સ્ટોલ કરવાની યોજના પડતી મૂકી, જાણો યુઝર્સ પર શું થશે અસર
આજના સમયમાં આપણો સ્માર્ટફોન માત્ર વાતચીત કરવાનું સાધન નથી રહ્યો, પરંતુ તે આપણી ઓળખનો એક ડિજિટલ અરીસો બની ગયો છે. આ ડિજિટલ સફરને સરળ બનાવવા માટે ભારત સરકાર એક એવી યોજના પર વિચાર કરી રહી હતી, જેનાથી સામાન્ય માણસને સરકારી સેવાઓનો લાભ લેવા માટે ભટકવું ન પડે. યોજના એવી હતી કે દેશમાં વેચાતા દરેક નવા સ્માર્ટફોનમાં ‘આધાર એપ’ (mAadhaar) પહેલેથી જ ઇન્સ્ટોલ (Pre-install) થઈને આવે.
પરંતુ, ટેકનોલોજીની દુનિયામાં જેટલી સુવિધા મહત્ત્વની છે, તેટલી જ સુરક્ષા અને યુઝરની પસંદગી પણ છે. તાજેતરના અહેવાલો અને યુઆઈડીએઆઈ (UIDAI) ની પુષ્ટિ બાદ હવે એ સ્પષ્ટ થઈ ગયું છે કે સરકારે આ ફરજિયાત યોજનાને હાલ પૂરતી રદ કરી દીધી છે. એટલે કે, હવે તમારા નવા ફોનમાં આ એપ પહેલેથી નહીં મળે; જો તમારે તેની જરૂર હોય, તો તમે તમારી મરજીથી તેને ડાઉનલોડ કરી શકો છો. ચાલો સમજીએ કે આ આખી વાર્તા પાછળના કારણો શું હતા અને દિગ્ગજ ટેક કંપનીઓએ તેનો વિરોધ કેમ કર્યો.
1. શું હતો સરકારનો ‘પ્રી-ઇન્સ્ટોલ’ પ્રસ્તાવ?
ભારતીય વિશિષ્ટ ઓળખ સત્તામંડળ (UIDAI) નું માનવું હતું કે આધાર કાર્ડ આજે બેન્કિંગથી લઈને સિમ કાર્ડ ખરીદવા સુધીની પાયાની જરૂરિયાત છે. આ બાબતને ધ્યાનમાં રાખીને ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અને આઇટી મંત્રાલય (MeitY) સાથે મળીને એક પ્રસ્તાવ રજૂ કરવામાં આવ્યો હતો. આ વિચાર પાછળના મુખ્ય તર્ક નીચે મુજબ હતા:
-
સરળતા (Accessibility): ગ્રામીણ અને અંતરિયાળ વિસ્તારોમાં રહેતા લોકો, જેઓ ટેકનિકલ બાબતોમાં બહુ જાગૃત નથી, તેમને એપ શોધવાની અને ડાઉનલોડ કરવાની તકલીફ ન પડે.
-
ડિજિટલ સશક્તિકરણ: સરકાર ઈચ્છતી હતી કે આધારની ડિજિટલ સેવાઓ જેવી કે બાયોમેટ્રિક્સને લોક/અનલોક કરવી અથવા ઈ-કેવાયસી (e-KYC) જેવી સુવિધાઓ દરેકના આંગળીના ટેરવે હોય.
-
ફરજિયાત હોવાનો વિચાર: આધાર એ ૧૨-અંકની એક અનોખી ઓળખ પ્રણાલી હોવાથી, સરકાર તેને ફોનના ડિફોલ્ટ સુરક્ષા કવચ તરીકે જોવા ઈચ્છતી હતી.
2. ટેક દિગ્ગજો (એપલ અને સેમસંગ)નો સખત વિરોધ
જેવો આ પ્રસ્તાવ કંપનીઓની સામે આવ્યો, એપલ, સેમસંગ અને અન્ય વૈશ્વિક મોબાઈલ ઉત્પાદકોએ પોતાની ચિંતાઓ વ્યક્ત કરવાનું શરૂ કરી દીધું. તેમના વિરોધ પાછળના મુખ્ય કારણો ટેકનિકલ અને વ્યાવસાયિક હતા:
-
સુરક્ષા અને ગોપનીયતા (Security Risks): એપલ જેવી કંપનીઓ પોતાની ‘પ્રાઇવસી પોલિસી’ માટે જાણીતી છે. તેમનો તર્ક હતો કે કોઈપણ બહારની એપને સિસ્ટમ-લેવલ (OS level) પર પહેલેથી નાખવાથી ફોનનું વૈશ્વિક સુરક્ષા રેટિંગ પ્રભાવિત થઈ શકે છે. તેનાથી ડેટા લીક થવાનું જોખમ વધી શકે છે.
-
બ્લોટવેર (Bloatware) ની સમસ્યા: બ્લોટવેર એ એપને કહેવામાં આવે છે જે યુઝરની મરજી વગર ફોનમાં હોય છે અને ઘણીવાર તેને ડિલીટ કરી શકાતી નથી. આ માત્ર ફોનની મેમરી નથી રોકતી, પણ તેની કામગીરીને પણ ધીમી પાડે છે.
-
વધતો ખર્ચ અને જટિલતા: કંપનીઓનું કહેવું હતું કે ભારત માટે અલગથી સોફ્ટવેર કસ્ટમાઇઝેશન કરવા અને અલગ પ્રોડક્શન લાઇન બનાવવાથી ફોનની કિંમતો વધી શકે છે. એક જ મોડલને વૈશ્વિક સ્તરે વેચતી કંપનીઓ માટે આ એક મોટી માથાકૂટ બની જાય.
3. સરકારે કેમ પોતાનો નિર્ણય બદલ્યો?
3. સરકારે કેમ પોતાનો નિર્ણય બદલ્યો?રોઇટર્સના એક અહેવાલ મુજબ, ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અને આઇટી મંત્રાલયે ઉદ્યોગ જગતના નિષ્ણાતો સાથે અનેક બેઠકો કરી હતી. આ ચર્ચાઓમાં એ વાત સામે આવી કે કોઈપણ એપને ‘ફરજિયાત’ બનાવવી એ ‘ઇઝ ઓફ ડુઇંગ બિઝનેસ’ (વેપાર કરવાની સરળતા) ના ધોરણોની વિરુદ્ધ જઈ શકે છે.
અંતે, UIDAI એ પુષ્ટિ કરી કે મંત્રાલય હવે સ્માર્ટફોન કંપનીઓને આધાર એપ પ્રી-ઇન્સ્ટોલ કરવા માટે દબાણ નહીં કરે. સરકારે સ્વીકાર્યું કે ડિજિટલ ઇન્ડિયાનું લક્ષ્ય લોકો પર દબાણ કરીને નહીં, પરંતુ તેમને વિકલ્પ આપીને હાંસલ કરવું જોઈએ.
4. શું આવું પહેલીવાર થયું છે?
રસપ્રદ વાત એ છે કે છેલ્લા બે વર્ષમાં આ છઠ્ઠી વખત હતું જ્યારે કોઈ સરકારી અથવા સુરક્ષા સંબંધિત એપને પ્રી-ઇન્સ્ટોલ કરવાનું સૂચન આપવામાં આવ્યું હતું. આ પહેલા ડિસેમ્બરમાં એક ટેલિકોમ સિક્યુરિટી એપને લઈને પણ આવો જ આદેશ આવ્યો હતો, જે બાદમાં પાછો ખેંચી લેવામાં આવ્યો હતો. દર વખતે ટેકનિકલ જટિલતાઓ અને આંતરરાષ્ટ્રીય ધોરણોના ટકરાવને કારણે સરકારે પોતાનો નિર્ણય સ્વૈચ્છિક (Optional) કરવો પડ્યો હતો.
5. હવે યુઝર્સ માટે શું બદલાશે?
એક સામાન્ય સ્માર્ટફોન યુઝર તરીકે આ નિર્ણયના કેટલાક સીધા ફાયદા છે:
-
ફોનની સફાઈ: તમારો નવો ફોન હવે બિનજરૂરી એપ્સથી મુક્ત હશે, જેનાથી તમને વધુ સ્ટોરેજ અને સારી સ્પીડ મળશે.
-
પસંદગીની આઝાદી: હવે તે સંપૂર્ણપણે તમારી મરજી છે કે તમે આધાર એપ રાખવા માંગો છો કે નહીં.
-
સુરક્ષિત ડાઉનલોડ: જો તમારે આધારની જરૂર હોય, તો તમે પ્લે-સ્ટોર અથવા એપલ સ્ટોર પરથી સત્તાવાર mAadhaar એપ જાતે ડાઉનલોડ કરી શકો છો. આ પ્રક્રિયા વધુ સુરક્ષિત માનવામાં આવે છે કારણ કે યુઝર પોતે એપની પરવાનગીઓ (Permissions) ચેક કરી શકે છે.
સરકારનું પોતાની યોજના પાછી ખેંચવી એ દર્શાવે છે કે તે ઉદ્યોગ જગતના વ્યાવહારિક પડકારોને સાંભળવા અને સમજવા માટે તૈયાર છે. સુરક્ષા અને સુવિધા વચ્ચેનો રસ્તો હંમેશા સંવાદથી જ નીકળે છે. આધાર એપને ફરજિયાત ન બનાવવી એ યુઝરની પ્રાઇવસી અને સ્માર્ટફોનની સુરક્ષાના દૃષ્ટિકોણથી એક સ્વાગતયોગ્ય પગલું છે.
