વીજ ચોરી હવે અશક્ય! સ્માર્ટ મીટર ટેકનોલોજી કેવી રીતે પકડશે ભૂલો? ગ્રાહકો માટે જાણવી જરૂરી વાત
ભારત સરકારના ‘રિવૅમ્પ્ડ ડિસ્ટ્રિબ્યુશન સેક્ટર સ્કીમ’ (RDSS) હેઠળ દેશભરમાં પરંપરાગત વીજળી મીટરને બદલે સ્માર્ટ મીટર લગાવવાની કામગીરી પૂરજોશમાં ચાલી રહી છે. આ યોજનાનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય વીજળી વિતરણ વ્યવસ્થાને વધુ પારદર્શક, આધુનિક અને ડિજિટલ બનાવવાનો છે. વીજળી ચોરી અટકાવવાથી લઈને સચોટ બિલિંગ સુધીની સમસ્યાઓના ઉકેલ માટે સ્માર્ટ મીટર એક ક્રાંતિકારી ડગલું માનવામાં આવે છે.
શું છે સ્માર્ટ વીજળી મીટર?
સામાન્ય રીતે આપણા ઘરે જે જૂના મીટર હોય છે, તેમાં દર મહિને વીજ કંપનીનો કર્મચારી રીડિંગ લેવા માટે આવે છે. પરંતુ સ્માર્ટ મીટર એક અદ્યતન ડિજિટલ ઉપકરણ છે, જે વીજળીના વપરાશને ‘રિયલ ટાઇમ’ (તત્કાલ) રેકોર્ડ કરે છે. આ મીટરની સૌથી મોટી ખાસિયત એ છે કે તે ઇન્ટરનેટ અથવા અન્ય કોમ્યુનિકેશન માધ્યમ દ્વારા સીધું જ વીજ કંપનીના સર્વર સાથે જોડાયેલું હોય છે.
આ મીટરમાં મેન્યુઅલ રીડિંગની જરૂર પડતી નથી. તે ગ્રાહક અને વીજ કંપની વચ્ચે દ્વિ-માર્ગીય સંવાદ (Two-way communication) સ્થાપિત કરે છે. આનો અર્થ એ છે કે વીજ કંપની જાણી શકે છે કે તમે કેટલી વીજળી વાપરી રહ્યા છો, અને ગ્રાહક પણ પોતાના મોબાઈલ એપ દ્વારા જાણી શકે છે કે અત્યારે કેટલો વપરાશ થઈ રહ્યો છે.
સ્માર્ટ મીટરના મુખ્ય પ્રકારો
ભારતમાં જરૂરિયાત અને સુવિધા મુજબ અલગ-અલગ પ્રકારના સ્માર્ટ મીટર લગાવવામાં આવી રહ્યા છે:
૧. પ્રીપેડ સ્માર્ટ મીટર (Prepaid Smart Meter)
આ મીટર બરાબર તમારા મોબાઈલ રિચાર્જની જેમ કામ કરે છે. તમારે પહેલા પૈસા જમા કરાવવા પડે છે (રિચાર્જ કરવું પડે છે) અને ત્યારબાદ જ તમે વીજળીનો ઉપયોગ કરી શકો છો. જો તમારું બેલેન્સ ખતમ થઈ જાય, તો વીજ પુરવઠો આપોઆપ બંધ થઈ જાય છે. આનાથી ગ્રાહકોને પોતાના બજેટ મુજબ વીજળી વાપરવાની આદત પડે છે અને કંપનીઓને બાકી લેણાંની સમસ્યા રહેતી નથી.
૨. પોસ્ટપેડ સ્માર્ટ મીટર (Postpaid Smart Meter)
આ મીટર હાલના પરંપરાગત સિસ્ટમ જેવું જ છે, જેમાં તમે આખા મહિના દરમિયાન વીજળી વાપરો છો અને મહિનાના અંતે બિલ આવે છે. તફાવત માત્ર એટલો જ છે કે કંપનીનો માણસ રીડિંગ લેવા આવતો નથી; મીટર પોતે જ ડેટા મોકલી દે છે, જેનાથી બિલિંગમાં ભૂલ થવાની શક્યતા શૂન્ય થઈ જાય છે.
૩. ટાઈમ-ઓફ-ડે મીટર (Time-of-Day Meter)
આ ટેકનોલોજી ભવિષ્ય માટે ખૂબ જ ઉપયોગી છે. આમાં દિવસના અલગ-અલગ સમયે વીજળીના દર અલગ-અલગ હોય છે. દાખલા તરીકે, જ્યારે વીજળીની માંગ સૌથી વધુ હોય (પીક અવર્સ), ત્યારે ભાવ થોડા ઊંચા હોઈ શકે છે, અને રાત્રે અથવા માંગ ઓછી હોય ત્યારે વીજળી સસ્તી મળે છે. આનાથી ગ્રાહકો સસ્તી વીજળીના સમયે વોશિંગ મશીન કે એસી જેવા ભારે ઉપકરણો ચલાવીને પૈસા બચાવી શકે છે.
સ્માર્ટ મીટર ટેકનોલોજી કેવી રીતે કાર્ય કરે છે?
સ્માર્ટ મીટરિંગ વ્યવસ્થા પાછળ એક જટિલ પરંતુ અત્યંત અસરકારક ટેકનોલોજી કામ કરે છે, જેને ‘એડવાન્સ્ડ મીટરિંગ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર’ (AMI) કહેવામાં આવે છે. આ ટેકનોલોજી મુખ્યત્વે ત્રણ ભાગોમાં વહેંચાયેલી છે:
-
સ્માર્ટ મીટર ડિવાઈસ: જે ગ્રાહકના ઘર કે ઓફિસમાં લાગેલું હોય છે. તે સતત ડેટા કલેક્ટ કરે છે.
-
કોમ્યુનિકેશન નેટવર્ક: મીટર દ્વારા નોંધાયેલો ડેટા રેડિયો ફ્રીક્વન્સી, સેલ્યુલર નેટવર્ક અથવા પાવર લાઇન કોમ્યુનિકેશન દ્વારા વીજ કંપનીના કંટ્રોલ સેન્ટર સુધી પહોંચાડવામાં આવે છે.
-
ડેટા મેનેજમેન્ટ સિસ્ટમ: કંપનીના સર્વર પર આ ડેટાનું વિશ્લેષણ થાય છે અને તે મુજબ બિલ જનરેટ કરવામાં આવે છે અથવા ગ્રાહકને તેના વપરાશની ચેતવણી આપવામાં આવે છે.
સ્માર્ટ મીટરના ફાયદા: ગ્રાહક અને સરકાર બંને માટે
-
ચોક્કસ બિલિંગ: ઘણીવાર રીડિંગ લેવામાં ભૂલ થવાને કારણે ગ્રાહકોને વધુ બિલ આવતું હોય છે. સ્માર્ટ મીટરમાં આ માનવીય ભૂલની કોઈ શક્યતા રહેતી નથી.
-
વીજળીની બચત: ગ્રાહકો રિયલ ટાઈમમાં જોઈ શકે છે કે કયું ઉપકરણ કેટલી વીજળી વાપરે છે, જેથી તેઓ બિનજરૂરી વપરાશ ઘટાડી શકે છે.
-
વીજ ચોરી પર રોક: મીટર સાથે કોઈ પણ પ્રકારની છેડછાડ કરવામાં આવે તો કંપનીને તુરંત એલર્ટ મળી જાય છે, જેનાથી વીજ ચોરી અટકાવી શકાય છે.
-
ઓટોમેટિક કનેક્શન/ડિસ્કનેક્શન: બિલ ન ભરવા પર કે રિચાર્જ પૂરું થવા પર ઓફિસ બેઠા જ કનેક્શન કાપી કે જોડી શકાય છે.
