હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાં તણાવ ચરમસીમાએ – ઈરાનની જહાજોને સખત ચેતવણી અને ટ્રમ્પનો નિર્ણય
વિશ્વના સૌથી વ્યસ્ત અને મહત્વપૂર્ણ દરિયાઈ માર્ગો પૈકીના એક એવા ‘હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ’માં ફરી એકવાર યુદ્ધ જેવી સ્થિતિ સર્જાઈ રહી છે. ઈરાનના ઇસ્લામિક રિવોલ્યુશનરી ગાર્ડ કોર્પ્સ (IRGC) ની નૌકાદળ દ્વારા આજે એક સનસનાટીભર્યું નિવેદન બહાર પાડવામાં આવ્યું છે. આ નિવેદનમાં સ્પષ્ટ ચેતવણી આપવામાં આવી છે કે જો કોઈ પણ જહાજ ઈરાન દ્વારા નક્કી કરવામાં આવેલા કોરિડોર સિવાયના માર્ગનો ઉપયોગ કરશે, તો તેની સામે સખત લશ્કરી કાર્યવાહી કરવામાં આવશે.
ઈરાનની ‘વન-વે’ પોલિસી અને ધમકી
IRGC નેવીએ સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ X (અગાઉનું ટ્વિટર) પર જાહેરાત કરી છે કે હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાંથી પસાર થતા તમામ વ્યાપારી અને લશ્કરી જહાજોએ ઈરાને નિર્ધારિત કરેલા રૂટનું જ પાલન કરવાનું રહેશે. ઈરાને આ માર્ગને ‘એકમાત્ર સલામત માર્ગ’ ગણાવ્યો છે. નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે ઈરાન આ માર્ગ દ્વારા આંતરરાષ્ટ્રીય જહાજો પર પોતાનું પ્રભુત્વ સાબિત કરવા માંગે છે. જો કોઈ જહાજ નિર્ધારિત રૂટથી સહેજ પણ વિચલિત થશે, તો તેને ઈરાની નેવી દ્વારા પડકારવામાં આવશે અને સંભવિત હુમલાનો સામનો કરવો પડી શકે છે.
અમેરિકાનો યુ-ટર્ન: ‘પ્રોજેક્ટ ફ્રીડમ’ સ્થગિત
આ તણાવની વચ્ચે વોશિંગ્ટનથી પણ મોટા સમાચાર મળી રહ્યા છે. યુએસ પ્રમુખ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે અચાનક જાહેરાત કરી છે કે ‘પ્રોજેક્ટ ફ્રીડમ’ને અસ્થાયી રૂપે સ્થગિત કરવામાં આવ્યો છે. ઉલ્લેખનીય છે કે માત્ર ૨૪ કલાક પહેલા જ આ પ્રોજેક્ટને ફરી શરૂ કરવાની જાહેરાત કરવામાં આવી હતી. પ્રોજેક્ટ ફ્રીડમનો હેતુ દરિયાઈ માર્ગો પર અમેરિકન પ્રભાવ જાળવી રાખવાનો અને સાથી દેશોના જહાજોને સુરક્ષા પૂરી પાડવાનો છે. ટ્રમ્પના આ આકસ્મિક વલણથી આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે આશ્ચર્ય સર્જાયું છે અને એવી અટકળો ચાલી રહી છે કે અમેરિકા ઈરાન સાથે સીધા ટકરાવથી બચવા અથવા કોઈ નવી રણનીતિ ઘડવા માટે આ પગલું ભરી રહ્યું છે.
હોર્મુઝ સ્ટ્રેટનું મહત્વ અને વૈશ્વિક અસરો
હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ એ મધ્ય પૂર્વના દેશોને વિશ્વના બજારો સાથે જોડતી સૌથી મહત્વની કડી છે. વિશ્વનું લગભગ ૨૦% કાચું તેલ આ સાંકડી પટ્ટીમાંથી પસાર થાય છે. જો અહીં કોઈ પણ પ્રકારનો અવરોધ ઊભો થાય અથવા યુદ્ધ જેવી સ્થિતિ સર્જાય, તો વૈશ્વિક તેલના ભાવમાં જોરદાર ઉછાળો આવી શકે છે. ઈરાનની આ તાજી ધમકી બાદ તેલ નિકાસ કરતા દેશો અને આયાતકાર દેશો—જેમાં ભારતનો પણ સમાવેશ થાય છે—તેમની ચિંતામાં વધારો થયો છે.
આગળ શું થઈ શકે?
આંતરરાષ્ટ્રીય સંરક્ષણ નિષ્ણાતો માને છે કે ઈરાન આ પ્રકારની ધમકીઓ દ્વારા પશ્ચિમી દેશો પર દબાણ લાવવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે. જોકે, યુએસ દ્વારા ‘પ્રોજેક્ટ ફ્રીડમ’ સ્થગિત કરવાની વાત એ સંકેત આપે છે કે અત્યારે પડદા પાછળ કોઈ મોટી ડિપ્લોમેટિક વાતચીત ચાલી રહી હોઈ શકે છે. તેમ છતાં, IRGC નું આક્રમક વલણ સમુદ્રી ચાંચિયાગીરી અને અકસ્માતનું જોખમ પણ વધારી શકે છે.
આગામી કલાકોમાં જો કોઈ જહાજ આદેશનું ઉલ્લંઘન કરશે, તો ઈરાન તેનો કેવો પ્રતિસાદ આપે છે તેના પર સમગ્ર વિશ્વની નજર રહેશે. હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાં સર્જાયેલી આ કટોકટી વૈશ્વિક અર્થતંત્ર અને સુરક્ષા માટે મોટો પડકાર બનીને ઉભરી છે.
