હોર્મુઝમાં હંગામો: માર્કો રુબિયોએ ઈરાનને રોકડું પરખાવ્યું – ‘અમારી મજબૂરીનો ફાયદો નહીં મળે!’
હોર્મુઝની સામુદ્રધુની (Strait of Hormuz) અત્યારે વિશ્વના નકશા પર સૌથી જોખમી ‘ફ્લેશપોઈન્ટ’ બની ગઈ છે. અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે ચાલી રહેલી આ ખેંચતાણમાં હવે ચીનનો પણ પ્રવેશ થયો છે. અમેરિકાના વિદેશ મંત્રી માર્કો રુબિયોએ જે રીતે ઈરાનને ચેતવણી આપી છે અને ચીનને આ વિવાદમાં ખેંચ્યું છે.
વિશ્વની સૌથી મહત્વપૂર્ણ દરિયાઈ ગલી ગણાતી હોર્મુઝની સામુદ્રધુની (Strait of Hormuz) અત્યારે માત્ર તેલના જહાજોનો માર્ગ નથી રહી, પણ મહાસત્તાઓ વચ્ચેના અહમ અને રણનીતિનું યુદ્ધમેદાન બની ગઈ છે. અમેરિકાના વિદેશ મંત્રી માર્કો રુબિયોએ ઈરાન સાથેની વાટાઘાટો અંગે જે નિવેદન આપ્યું છે, તેણે ડિપ્લોમેટિક વર્તુળોમાં ગરમાવો લાવી દીધો છે. રુબિયોએ સ્પષ્ટ શબ્દોમાં કહ્યું છે કે, અમેરિકા કોઈ પણ સંજોગોમાં ‘ખરાબ સોદો’ (Bad Deal) સ્વીકારશે નહીં અને ઈરાન અમેરિકાની આંતરિક રાજકીય કે નાણાકીય પરિસ્થિતિનો લાભ ઉઠાવી શકશે નહીં.
માર્કો રુબિયોનો ઈરાનને ‘નો-નોન્સેન્સ’ સંદેશ
ગુરુવારે વ્હાઇટ હાઉસ ખાતે પત્રકારો સાથે વાત કરતા માર્કો રુબિયોએ ઈરાન સામે આકરો મિજાજ બતાવ્યો હતો. તેમણે જણાવ્યું કે, ઈરાન એવા ભ્રમમાં ન રહે કે અમેરિકા અત્યારે પોતાની આર્થિક ચિંતાઓ અથવા ઘરેલું રાજકારણને કારણે નબળું પડ્યું છે અને ગમે તેવા કરાર પર હસ્તાક્ષર કરી દેશે. રુબિયોએ કહ્યું, “ઈરાન એવું વિચારે છે કે તેઓ આપણી નાણાકીય સ્થિતિનો ઉપયોગ દબાણ લાવવા માટે કરી શકે છે, તો તે તેમની મોટી ભૂલ છે. અમે કોઈ પણ ખરાબ કરાર માટે દબાણ હેઠળ આવીશું નહીં.”
આ નિવેદન એવા સમયે આવ્યું છે જ્યારે પાકિસ્તાનમાં આયોજિત અમેરિકા-ઈરાન શાંતિ મંત્રણા કોઈ પણ તારણ વગર નિષ્ફળ ગઈ છે. આ મંત્રણાની નિષ્ફળતા બાદ તણાવ ચરમસીમા પર પહોંચી ગયો છે.
સમુદ્રમાં નાકાબંધી: વિશ્વ માટે મોટું જોખમ
મંત્રણાની નિષ્ફળતાની તુરંત બાદ, યુએસ નૌકાદળે (US Navy) ઈરાની બંદરો સહિત હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ પર નૌકાદળ નાકાબંધી લાદી દીધી છે. તેના જવાબમાં ઈરાનની શક્તિશાળી સૈન્ય પાંખ IRGCએ પણ હોર્મુઝ સ્ટ્રેટને અવરોધિત કરી દીધી છે. પરિણામ એ આવ્યું છે કે, ભારત, ચીન અને જાપાન જેવા દેશોના તેલના જહાજો સમુદ્રમાં અધવચ્ચે ફસાયા છે.
હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ એ વિશ્વનો એવો માર્ગ છે જ્યાંથી દુનિયાનું અડધાથી વધુ ક્રૂડ ઓઈલ પસાર થાય છે. જો આ માર્ગ લાંબો સમય બંધ રહે છે, તો ૨૦૨૬નું આ વર્ષ ૨૦મી સદીના તેલ સંકટની યાદ અપાવી શકે છે. ભારત માટે આ ચિંતાનો વિષય છે કારણ કે આપણો મોટોભાગનો ઉર્જા પુરવઠો આ જ રસ્તે આવે છે.
ચીનનો ‘એક્સપોર્ટ’ કાર્ડ: રુબિયોની નવી ચાલ
માર્કો રુબિયોએ આ વિવાદમાં અત્યંત ચતુરાઈથી ચીનને પણ લપેટ્યું છે. તેમણે ફોક્સ ન્યૂઝને આપેલા ઇન્ટરવ્યુમાં દલીલ કરી હતી કે, ચીને ઈરાન પર દબાણ લાવવું જોઈએ. રુબિયોનું ગણિત સાદું છે: જો હોર્મુઝમાં અસ્થિરતા રહેશે, તો તેની સૌથી વધુ આર્થિક અસર ચીન પર પડશે.
રુબિયોએ સમજાવ્યું કે, “જો હોર્મુઝમાં કટોકટી લાંબી ચાલશે, તો વિશ્વની અર્થવ્યવસ્થા નબળી પડશે. જો દુનિયા પાસે પૈસા નહીં હોય, તો લોકો ચીની માલ ખરીદવાનું ઓછું કરશે. આખરે ચીની નિકાસ (Exports) માં મોટો ઘટાડો થશે.” ચીન અત્યારે આર્થિક મંદીનો સામનો કરી રહ્યું છે, અને રુબિયો જાણે છે કે ચીન પોતાની નિકાસને બચાવવા માટે કંઈ પણ કરશે. ચીની જહાજો અત્યારે હોર્મુઝમાં ફસાયેલા છે, જે બેઇજિંગ માટે માથાનો દુખાવો બની ગયું છે.
સંયુક્ત રાષ્ટ્ર અને વૈશ્વિક દબાણ
અમેરિકા હવે યુએન (UN) ના ઠરાવોનો હવાલો આપીને ચીન પર નૈતિક દબાણ બનાવી રહ્યું છે કે તે ઈરાનને શાંત કરે. રુબિયોએ આશા વ્યક્ત કરી કે ચીન પોતાના હિતોને ધ્યાનમાં રાખીને ઈરાન પર દબાણ લાવશે જેથી હોર્મુઝનો રસ્તો ફરીથી ખુલી શકે. જોકે, ચીન આ મામલે અત્યાર સુધી સાવચેતીપૂર્વક મૌન સેવી રહ્યું છે, કારણ કે ઈરાન તેનો વ્યૂહાત્મક ભાગીદાર છે.
ભારતની સ્થિતિ: કૂવા અને ખાઈ વચ્ચે
આ લડાઈમાં ભારતની સ્થિતિ અત્યંત નાજુક છે. ભારતની તેલ આયાત પ્રભાવિત થઈ રહી છે અને ખાડી દેશોમાં રહેતા લાખો ભારતીયોની સુરક્ષા પણ એક પ્રશ્ન છે. જો અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે સીધું સૈન્ય સંઘર્ષ શરૂ થાય, તો ભારતે રણનીતિક સ્તરે અત્યંત કઠિન નિર્ણયો લેવા પડશે. તેલના ભાવ પ્રતિ બેરલ $૧૨૦ ને પાર કરી શકે છે, જે ભારતમાં મોંઘવારીનો વિસ્ફોટ કરી શકે છે.
શું આ યુદ્ધ ટાળી શકાશે?
માર્કો રુબિયોનું વલણ સ્પષ્ટ કરે છે કે ટ્રમ્પ પ્રશાસન (૨૦૨૬માં) ઈરાન સામે નરમ પડવાના મૂડમાં નથી. બીજી તરફ, ઈરાને પણ બતાવી દીધું છે કે તે પોતાની સમુદ્રી સીમાઓનો ઉપયોગ હથિયાર તરીકે કરવા સક્ષમ છે. ચીન આ વિવાદમાં ‘મધ્યસ્થી’ બને છે કે પછી તે પણ અમેરિકા સામે કોઈ નવો મોરચો ખોલે છે, તે જોવું રસપ્રદ રહેશે.
હાલમાં તો, હોર્મુઝની સામુદ્રધુનીમાં ફસાયેલા સેંકડો જહાજો અને વધતા જતા તેલના ભાવ એ વાતનો પુરાવો છે કે રાજદ્વારી નિષ્ફળતાની કિંમત આખી દુનિયાએ ચૂકવવી પડી રહી છે. માર્કો રુબિયોએ બોલ ફેંક્યો છે ચીનના પાલામાં – હવે જોવાનું એ છે કે બેઇજિંગ ઈરાન પર દબાણ લાવે છે કે પછી અમેરિકા સામે બીજી કોઈ રમત રમે છે.
માર્કો રુબિયોની આ રણનીતિ અત્યંત જટિલ છે. ચીનને આર્થિક નુકસાનની ધમકી આપીને ઈરાન પર દબાણ લાવવાની આ ચાલ કેટલી સફળ રહેશે તે તો સમય જ બતાવશે. જોકે, આ દરમિયાન ભારત જેવા તટસ્થ દેશોએ પોતાની ઉર્જા સુરક્ષા માટે વૈકલ્પિક માર્ગો અને સ્ત્રોતો વિશે ગંભીરતાથી વિચારવું પડશે. હોર્મુઝનો અવરોધ એ માત્ર બે દેશોની લડાઈ નથી, પણ વૈશ્વિક અર્થતંત્રના ગળા પર મુકાયેલી છરી છે.
