કરોડપતિ બનવાની રેસમાં ક્યાંક હૃદય ન હારી બેસતા! ઓફિસના તણાવ અને હાઈ બીપીથી બચવાના સ્માર્ટ ઉપાયો
આજના અતિ આધુનિક, ઝડપી અને ગળાકાપ સ્પર્ધાવાળા કોર્પોરેટ યુગમાં તણાવ (Stress) એટલો સામાન્ય બની ગયો છે કે લોકો તેને પોતાની દિનચર્યાનો એક અવિભાજ્ય ભાગ માની બેઠા છે. એક જમાનો હતો જ્યારે હાઈ બ્લડ પ્રેશર (Hypertension) અથવા હૃદયના રોગોને માત્ર મોટી ઉંમરના કે નિવૃત્ત લોકોની બીમારી માનવામાં આવતી હતી. પરંતુ આજના તબીબી સંશોધનો અત્યંત ચોંકાવનારા આંકડા રજૂ કરી રહ્યા છે. હવે ૨૦ અને ૩૦ વર્ષના નવયુવાનો, ઓફિસ કર્મચારીઓ, આઈટી પ્રોફેશનલ્સ અને યુવાન માતા-પિતા પણ હાઈ બીપીનો ગંભીર ભોગ બની રહ્યા છે. સૌથી ચિંતાજનક બાબત એ છે કે બહારથી એકદમ ફિટ અને જીમ જનારા લોકો પણ આ આંતરિક કટોકટીનો સામનો કરી રહ્યા છે, જેની સીધી આકરા પ્રહાર સમાન અસર તેમના હૃદય પર પડી રહી છે.
વૈશ્વિક આરોગ્ય સંસ્થા સેન્ટર્સ ફોર ડિસીઝ કંટ્રોલ એન્ડ પ્રિવેન્શન (CDC) ના એક રિપોર્ટ અનુસાર, હાઈ બ્લડ પ્રેશર શરીરના મહત્વપૂર્ણ અંગોને ધીમે-ધીમે અને કોઈ પણ દેખીતા લક્ષણો વિના નુકસાન પહોંચાડે છે. આથી જ તબીબી જગતમાં તેને ‘સાયલન્ટ કિલર’ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
તણાવ દરમિયાન શરીરમાં શું થાય છે? જાણો બાયોલોજીકલ પ્રોસેસ
જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ માનસિક દબાણ કે ઓફિસના કામનો બોજ અનુભવે છે, ત્યારે યુએસ નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ હેલ્થ (NIH) મુજબ, માનવ શરીર તાત્કાલિક ‘ફાઇટ-ઓર-ફ્લાઇટ’ (Fight-or-Flight) મોડમાં જતું રહે છે. આ સ્થિતિ વિશે માર્ગા માઇન્ડ કેરના સલાહકાર પુખ્ત મનોચિકિત્સક અને સેક્સોલોજિસ્ટ ડૉ. મૌર્યદીપ ઘટક વિસ્તૃત સમજણ આપતા જણાવે છે કે, “જ્યારે મન તણાવ અનુભવે છે, ત્યારે મગજ શરીરની અંદર ‘કોર્ટિસોલ’ (Cortisol) અને એડ્રેનાલિન જેવા સ્ટ્રેસ હોર્મોન્સ મુક્ત કરે છે. આ હોર્મોન્સના લીધે હૃદયના ધબકારા ખૂબ ઝડપી બને છે અને લોહી વહન કરતી રક્તવાહિનીઓ સાંકડી એટલે કે સંકુચિત થઈ જાય છે, જેના પરિણામે બ્લડ પ્રેશર અચાનક શૂટ-અપ થઈ જાય છે.”
ડોક્ટરોના મતે, આપણું શરીર માનસિક તાણ અને શારીરિક તાણ વચ્ચેનો તફાવત સમજી શકતું નથી. આનો અર્થ એ થયો કે જો કોઈ આઈટી પ્રોફેશનલ ઓફિસની આરામદાયક એસી કેબિનમાં ખુરશી પર બેસીને બોસના ઈમેલ કે ટાર્ગેટનું ટેન્શન લેતો હોય, તો પણ તેનું શરીર અંદરથી એવી જ ખતરનાક પ્રતિક્રિયા આપે છે જાણે તે જંગલમાં કોઈ હિંસક પ્રાણીથી બચવા માટે જીવ હથેળી પર મૂકીને ભાગી રહ્યો હોય!
ક્રોનિક સ્ટ્રેસ અને બદલાતી જીવનશૈલીનું ઘાતક મિશ્રણ
જ્યારે તણાવ થોડી મિનિટો પૂરતો મર્યાદિત ન રહેતા ક્રોનિક (લાંબા ગાળાનો) બની જાય છે, ત્યારે અસલી મુશ્કેલી શરૂ થાય છે. મોડી રાત સુધી લેપટોપ સામે બેસી રહેવું, સ્માર્ટફોન પર આવતી સતત ઓફિસ નોટિફિકેશન્સ, રોડ પરનો ટ્રાફિક, આર્થિક ભીંસ અને અંગત સંબંધોની ખેંચતાણ યુવાનોના મગજને ૨૪ કલાક એલર્ટ મોડ પર રાખે છે. મેડિકલ જર્નલ્સના સંશોધન મુજબ, આ કાયમી માનસિક દબાણ સમય જતાં હૃદયને કાયમ માટે બીમાર કરી મૂકે છે.
આ ઉપરાંત, તણાવના લીધે યુવાનોની લાઈફસ્ટાઈલ પણ ખૂબ નકારાત્મક બની જાય છે. સ્ટ્રેસ દૂર કરવાના બહાને યુવા પેઢી કસરત અને યોગથી દૂર ભાગે છે, ઊંઘ પૂરી ન થવાના કારણે આખો દિવસ જંક ફૂડ કે કેફીન (ચા-કોફી) નો આશરો લે છે, અને કેટલાક કિસ્સામાં ધૂમ્રપાન (Smoking) કે આલ્કોહોલનું સેવન વધારી દે છે. આ તમામ પરિબળો ભેગા મળીને બ્લડ પ્રેશર અને હાર્ટ એટેકનું જોખમ અનેકગણું વધારી દે છે.
ઊંઘની સાયકલ પર બ્રેક અને હાર્ટ રિકવરી બ્લોક
માનવ હૃદયને સ્વસ્થ રાખવા માટે ગુણવત્તાયુક્ત ઊંઘ અત્યંત જરૂરી છે. ડૉ. ઘટકના જણાવ્યા મુજબ, જ્યારે આપણે ઊંઘીએ છીએ ત્યારે આપણું બ્લડ પ્રેશર કુદરતી રીતે ઘટે છે (જેને મેડિકલ ભાષામાં બ્લડ પ્રેશર ડિપિંગ કહે છે), જેથી હૃદય અને રક્તવાહિનીઓ દિવસભરના થાકમાંથી મુક્ત થઈને નવું જોમ મેળવી શકે. પરંતુ મોડી રાત સુધી લેપટોપ કે મોબાઈલ સ્ક્રીનનો ઉપયોગ કરવાથી તેમાંથી નીકળતી બ્લુ લાઈટ મગજમાં ‘મેલાટોનિન’ (Melatonin) નામના સ્લીપ હોર્મોનનું ઉત્પાદન બંધ કરી દે છે. પરિણામે, હૃદયને ક્યારેય આરામ મળતો જ નથી અને યુવા વયે જ હાર્ટ ફેલિયરની નૌબત આવે છે.
બચવાના સરળ અને સ્માર્ટ ઉપાયો
ડોક્ટરો હવે સ્પષ્ટ માને છે કે તણાવ માત્ર એક મગજની સ્થિતિ નથી, પરંતુ તે હૃદય માટે સૌથી મોટું આર્થિક અને શારીરિક જોખમ છે. આ સાયલન્ટ કિલરથી બચવા માટે યુવાનોએ આ આદતો કેળવવી પડશે:
-
રોજિંદી દિનચર્યામાં ૩૦ મિનિટ વોકિંગ, યોગ અથવા હળવી કસરતનો સમાવેશ કરો.
-
ઓફિસના સમય પછી ઓફિસના કામને ડિસ્કનેક્ટ કરો અને ડિજિટલ ડિટોક્સ (સ્ક્રીન ટાઈમ ઘટાડવો) અપનાવો.
-
ઓછામાં ઓછી ૭ થી ૮ કલાકની ગાઢ અને સમયસરની ઊંઘ લો.
-
કામ અને અંગત જીવન (Work-Life Balance) વચ્ચે સ્પષ્ટ રેખા દોરો.
