સત્તાવાર ફરજ પરના ખાનગી વાહનો માટે સરકારની મોટી યોજના: ‘સ્પેશિયલ’ FASTag અથવા રીઅમ્બર્સમેન્ટ સિસ્ટમ અંગે વિચારણા, જાણો શું છે માસ્ટર પ્લાન
ભારત સરકાર હાલમાં રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગો પર સત્તાવાર અને સરકારી ફરજો બજાવતા અધિકારીઓ અને કર્મચારીઓના ખાનગી વાહનોની અવરજવરને વધુ સુવિધાજનક અને ઝડપી બનાવવા માટે એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ અને બેવડી નીતિ (Dual-Pronged Approach) પર ગંભીરતાથી વિચારણા કરી રહી છે. સામાન્ય રીતે જોવા મળે છે કે જ્યારે કોઈ લશ્કરી અધિકારી, પોલીસ કર્મચારી અથવા અર્ધલશ્કરી દળોના જવાનો પોતાના અંગત કે ખાનગી વાહનનો ઉપયોગ સત્તાવાર સરકારી કામ માટે કરતા હોય છે, ત્યારે ટોલ પ્લાઝા પર ટેક્સ માફીને લઈને ઘણી વખત વિવાદો અને વિલંબની સ્થિતિ સર્જાતી હોય છે. આ સમસ્યાના કાયમી અને ડિજિટલ ઉકેલ માટે સરકાર બે અલગ-અલગ વિકલ્પોનું ઝીણવટપૂર્વક મૂલ્યાંકન કરી રહી છે, જેથી રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા અને કટોકટીના સમયે સરકારી વાહનોને કોઈપણ અવરોધ વિના રસ્તાઓ પર મુક્ત અવરજવર મળી શકે.
પ્રથમ વિકલ્પ: MoRTH સાથે ડેટા શેરિંગ અને ‘સ્પેશિયલ’ FASTag ની સુવિધા
આ મૂલ્યાંકન હેઠળ વિચારવામાં આવી રહેલો પ્રથમ વિકલ્પ એ છે કે, જે ખાનગી માલિકીના વાહનોનો ઉપયોગ સત્તાવાર સરકારી ફરજો માટે કરવામાં આવી રહ્યો છે, તે તમામ વાહનોની સંપૂર્ણ અને સચોટ વિગતો કેન્દ્રીય માર્ગ પરિવહન અને ધોરીમાર્ગ મંત્રાલય (MoRTH – Ministry of Road Transport and Highways) સાથે શેર કરવામાં આવે.
એકવાર આ ડેટા મંત્રાલય પાસે એકત્રિત થઈ જાય, તે પછી આ વિશિષ્ટ વાહનો માટે એક ખાસ પ્રકારના “સ્પેશિયલ” (ખાસ) FASTags ઈશ્યુ કરવામાં આવી શકે છે. આ સ્પેશિયલ ફાસ્ટગની મદદથી આ વાહનોને દેશભરના કોઈપણ રાષ્ટ્રીય ટોલ પ્લાઝા પરથી અમર્યાદિત અને સંપૂર્ણપણે મફત અવરજવર (Unlimited Free Movement) ની સુવિધા મળશે. આ વ્યવસ્થાનો સૌથી મોટો ફાયદો એ થશે કે વાહનોને ટોલ બૂથ પર રોકાવું નહીં પડે અને કમ્પ્યુટર સિસ્ટમ આપમેળે તે વાહનની ઓળખ કરીને તેને મફત પેસેજ આપી દેશે.
દ્વિતીય વિકલ્પ: રેગ્યુલર FASTag દ્વારા કપાત અને પછીથી સરકારી વિભાગો દ્વારા રીઅમ્બર્સમેન્ટ
સરકારના ટેબલ પર જે બીજો વૈકલ્પિક પ્રસ્તાવ વિચારણા હેઠળ છે, તે વધુ પારદર્શક અને નાણાકીય હિસાબ રાખવા માટે સરળ માનવામાં આવે છે. આ આયોજન મુજબ, સત્તાવાર ફરજ પરના ખાનગી વાહનોને કોઈપણ ખાસ ટેગ આપવાના બદલે સામાન્ય નાગરિકોની જેમ જ ‘રેગ્યુલર’ (સામાન્ય) FASTag નો ઉપયોગ કરવા દેવામાં આવશે.
જ્યારે આ વાહન કોઈપણ ટોલ પ્લાઝા પરથી પસાર થશે, ત્યારે નિયમ મુજબ તેના ફાસ્ટટેગ એકાઉન્ટમાંથી ટોલની રકમની આગોતરી કપાત (Deducted Upfront) કરી લેવામાં આવશે. ત્યારબાદ, જે તે અધિકારી અથવા કર્મચારીએ સત્તાવાર કામ માટે ચૂકવેલી આ ટોલની રકમ પાછળથી સંબંધિત સરકારી વિભાગો કે મંત્રાલયો દ્વારા સંપૂર્ણપણે રીઅમ્બર્સ (પરત ચૂકવણી) કરી દેવામાં આવશે. આ પ્રક્રિયાથી સરકાર પાસે એ પણ રેકોર્ડ રહેશે કે કયા વાહને કયા સરકારી કામ માટે કયા રૂટનો ઉપયોગ કર્યો હતો.
પાયલોટ પ્રોજેક્ટની સફળતા: લશ્કર, પોલીસ અને પેરામિલિટરી ડેટાબેઝનું ટોલ સિસ્ટમ સાથે જોડાણ
વિવિધ અહેવાલો અને સત્તાવાર સૂત્રો પાસેથી મળતી માહિતી અનુસાર, આ આધુનિક વ્યવસ્થાને જમીની સ્તરે લાગુ કરવા માટેના પ્રારંભિક પાયલોટ પ્રોજેક્ટ્સ (Pilot Projects) ઓટોમેટેડ ચેકપોઇન્ટ્સ પર સફળતાપૂર્વક શરૂ કરી દેવામાં આવ્યા છે. આ પ્રાયોગિક પ્રોજેક્ટ્સ અંતર્ગત દેશના સંરક્ષણ દળો (ડીફેન્સ), રાજ્યોની પોલીસ અને અર્ધલશ્કરી દળો (પેરામિલિટરી ફોર્સિસ) ના વાહનોના સત્તાવાર ડેટાબેઝને રાષ્ટ્રીય ટોલ કલેક્શન સિસ્ટમ સાથે સીધું જ સંકલિત (Integrated) કરી દેવામાં આવ્યું છે.
આ ડિજિટલ એકીકરણના કારણે જ્યારે પણ આ સુરક્ષા દળોના વાહનો હાઈવે પર બનેલી ઓટોમેટેડ ચેકપોઇન્ટ્સ કે ડિજિટલ ટોલ નાકાઓ પરથી પસાર થાય છે, ત્યારે સિસ્ટમ ક્ષણભરમાં જ સેન્ટ્રલ ડેટાબેઝમાંથી વાહનની સત્તાવાર ઓળખની ખરાઈ કરી લે છે. પરિણામે, કોઈપણ પ્રકારની કાગળિયાની ચકાસણી કે માનવીય હસ્તક્ષેપ વિના, આ વાહનો બહુ જ સરળતાથી અને અવિરતપણે (Smooth Passage) ત્યાંથી પસાર થઈ શકે છે.
આ નવી વ્યવસ્થાની દેશના વહીવટી તંત્ર અને સુરક્ષા પર શું અસરો થશે?
સરકાર દ્વારા મૂલ્યાંકન કરવામાં આવી રહેલી આ બંને પ્રણાલીઓ આગામી સમયમાં ભારતના હાઈવે મેનેજમેન્ટ અને સરકારી વહીવટમાં મોટો બદલાવ લાવશે. તેના મુખ્ય ફાયદાઓ નીચે મુજબ છે:
સમયની બચત અને ઝડપી મૂવમેન્ટ: કટોકટીના સમયે કે મહત્વપૂર્ણ કાયદો અને વ્યવસ્થાની સ્થિતિ દરમિયાન પોલીસ અને લશ્કરી અધિકારીઓના વાહનો ટોલ પ્લાઝા પર લાઈનમાં ઊભા રહ્યા વિના સીધા પસાર થઈ શકશે, જે દેશની સુરક્ષા માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે.
વિવાદોનો અંત: વર્તમાન સમયમાં ટોલ નાકાના કર્મચારીઓ અને ફરજ પરના સૈનિકો કે પોલીસ કર્મચારીઓ વચ્ચે આઈડી કાર્ડ બતાવવા કે ટોલ માફી બાબતે અવારનવાર થતા ઘર્ષણો અને વિવાદો આ ઓટોમેટેડ સિસ્ટમ આવવાથી સંપૂર્ણપણે બંધ થઈ જશે.
નકલી વાહનો પર પ્રતિબંધ: ઘણી વખત સામાન્ય લોકો પણ પોતાના ખાનગી વાહનો પર ‘પોલીસ’ કે ‘આર્મી’ લખાવીને ખોટી રીતે ટોલ ટેક્સ બચાવતા હોય છે. મંત્રાલયના સત્તાવાર ડેટાબેઝ સાથે વાહન લિંક થવાના કારણે આવા નકલી અને અનધિકૃત વાહનોની છેતરપિંડી પકડાઈ જશે અને વસૂલાતમાં પારદર્શિતા આવશે.
નાણાકીય શિસ્ત: જો સરકાર બીજા વિકલ્પ એટલે કે રીઅમ્બર્સમેન્ટ સિસ્ટમની પસંદગી કરશે, તો તેનાથી સરકારી નાણાનો દુરુપયોગ અટકશે, કારણ કે માત્ર વાસ્તવિક સરકારી પ્રવાસ માટે જ નાણાં પરત મળશે.
કેન્દ્રીય માર્ગ પરિવહન મંત્રાલય અને સંરક્ષણ તેમજ ગૃહ મંત્રાલય વચ્ચે ચાલી રહેલી આ ઉચ્ચ સ્તરીય ચર્ચા વિચારણાના અંતે, કયો વિકલ્પ દેશના હિતમાં અને ટેક્નોલોજીની દ્રષ્ટિએ વધુ વ્યવહારુ છે, તેના આધારે ટૂંક સમયમાં જ અંતિમ નીતિગત નિર્ણય લઈને દેશભરમાં નવી માર્ગદર્શિકા (ગાઈડલાઈન્સ) જાહેર કરવામાં આવશે તેમ માનવામાં આવી રહ્યું છે.
