શું અંબાણીનું વચન તૂટશે? યુદ્ધના માહોલમાં Jio ના વેલ્યુએશન પર તોળાતું મોટું જોખમ
ભારતીય કોર્પોરેટ જગતના ઇતિહાસમાં સૌથી મોટા આઇપીઓ (IPO) લાવવાની તૈયારી કરી રહેલી રિલાયન્સ ઇન્ડસ્ટ્રીઝ (RIL) ને એક મોટો આંચકો લાગ્યો છે. રિલાયન્સની ડિજિટલ અને ટેલિકોમ પાંખ ગણાતી કંપની ‘જિઓ પ્લેટફોર્મ્સ લિમિટેડ’ (Jio Platforms Ltd) માં હિસ્સો વેચવાની અને તેને શેરબજારમાં લિસ્ટ કરાવવાની યોજના હાલમાં અનેક પડકારોથી ઘેરાઈ ગઈ છે. ખાસ કરીને ઈરાન અને મધ્ય પૂર્વ (વેસ્ટ એશિયા) માં ચાલી રહેલા ભયાનક યુદ્ધ અને ભૌગોલિક-રાજકીય (Geopolitical) તણાવના કારણે બજારની સ્થિતિ એટલી વણસી ગઈ છે કે, જિઓનો આ પબ્લિક ઈશ્યુ હાલ પૂરતો પાછો ઠેલાય તેવા સ્પષ્ટ સંકેતો મળી રહ્યા છે. જો આ આઇપીઓ બજારમાં આવ્યો હોત, તો તે ભારતનો અત્યાર સુધીનો સૌથી મોટો આઇપીઓ સાબિત થયો હોત, પરંતુ વર્તમાન પરિસ્થિતિ જોતા રોકાણકારોએ લાંબી રાહ જોવી પડે તેમ છે.
ડીલના આખા માળખા (Structure) ની સમીક્ષા કરવા મજબૂર બન્યું રિલાયન્સ ગ્રુપ
એશિયાના સૌથી અમીર ઉદ્યોગપતિઓમાં સામેલ મુકેશ અંબાણીના નિયંત્રણ હેઠળના રિલાયન્સ ગ્રુપે જિઓ આઇપીઓની આંતરિક તૈયારીઓ ધીમી કરી દીધી છે. વૈશ્વિક સ્તરે વધી રહેલા યુદ્ધના તણાવ અને શેરબજારમાં જોવા મળી રહેલી ભારે અસ્થિરતા (Volatility) ને ધ્યાનમાં રાખીને કંપની મેગા ડીલના આખા માળખા અને વ્યૂહરચનાની ફરીથી ગંભીરતાપૂર્વક સમીક્ષા કરી રહી છે.
સૂત્રોએ નામ ન આપવાની શરતે જણાવ્યું હતું કે, કંપની હજી પણ આઇપીઓ માટેના પ્રારંભિક દસ્તાવેજો (Draft Red Herring Prospectus – DRHP) સેબી (SEBI) સમક્ષ જમા કરાવવાની યોજના પર કામ કરી રહી છે અને પરિસ્થિતિ સામાન્ય થતાં જ ગમે ત્યારે આ પ્રક્રિયા આગળ ધપાવી શકે છે. જોકે, હાલની અનિશ્ચિતતાને જોતા કંપનીએ દસ્તાવેજો સબમિટ કરવા કે આઇપીઓ લોન્ચ કરવા માટે કોઈ ચોક્કસ તારીખ કે સમયમર્યાદા નક્કી કરી નથી.
પશ્ચિમ એશિયા (મધ્ય પૂર્વ) ના યુદ્ધની ભારતીય બજાર અને જિઓ પર સીધી અસર
મધ્ય પૂર્વ, ખાસ કરીને ઈરાન આસપાસ ચાલી રહેલા સૈન્ય સંઘર્ષે જિઓ પ્લેટફોર્મ્સના શેર વેચાણની યોજનાને બહુ આકરા પ્રહારો કર્યા છે. આ યુદ્ધની નકારાત્મક અસર મુખ્યત્વે ત્રણ રીતે જોવા મળી રહી છે: ૧. આનાથી ભારતીય શેરબજારમાં વિદેશી સંસ્થાકીય રોકાણકારો (FIIs) દ્વારા મોટાપાયે વેચવાલી શરૂ થઈ છે, જેના કારણે બજાર સડસડાટ નીચે બેસી ગયું છે. ૨. વૈશ્વિક ભંડોળ (Capital Outflow) ભારત જેવા ઊભરતા બજારોમાંથી નીકળીને સુરક્ષિત ગણાતા અમેરિકી ડોલર કે સોના તરફ વળી રહ્યું છે. ૩. જિઓમાં મોટું રોકાણ ધરાવતા પશ્ચિમ એશિયાના કેટલાક ચોક્કસ સોવરિન વેલ્થ ફંડ્સ અને હિસ્સેદારો માટે નિર્ણય લેવાની પ્રક્રિયા અત્યંત ધીમી પડી ગઈ છે.
શેરબજારમાં આવેલા આ મોટા કડાકાને કારણે અત્યારે જિઓ પ્લેટફોર્મ્સના વેલ્યુએશન (કંપનીની બજાર કિંમત) ને લઈને રિલના મેનેજમેન્ટમાં ભારે ચિંતા પેદા થઈ છે. જ્યારે માર્કેટ ક્રેશ થતું હોય ત્યારે મોટી કંપનીઓ માટે વાજબી વેલ્યુએશન મેળવવું લોઢાના ચણા ચાવવા સમાન બની જાય છે.
વેલ્યુએશન અને પ્રતિસ્પર્ધી ભારતી એરટેલનો મોટો પડકાર
બજારની વર્તમાન નબળાઈના કારણે રિલાયન્સ માટે બેવડો પડકાર ઊભો થયો છે. એક તરફ, કંપનીએ જિઓમાં પહેલેથી જ રોકાણ કરી ચૂકેલા વૈશ્વિક રોકાણકારોને તેઓ અપેક્ષા રાખે છે તેવું શાનદાર વળતર (Returns) આપવાનું છે. બીજી તરફ, નવા રોકાણકારોને આકર્ષવા માટે બજારમાં મજબૂત માહોલ (Buzz) પણ તૈયાર કરવાનો છે. આ પ્રકારનું નાજુક સંતુલન માત્ર તેજીના બજાર (Bull Market) માં જ સરળતાથી સાધી શકાય છે, મંદી કે અનિશ્ચિતતાના માહોલમાં નહીં.
રિલાયન્સના આંતરિક વર્તુળોમાં એવો પણ ભય સતાવી રહ્યો છે કે, જો આ નબળા બજારમાં આઇપીઓ લાવવામાં આવે, તો જિઓનું વેલ્યુએશન તેની કટ્ટર હરીફ કંપની ‘ભારતી એરટેલ’ (Bharti Airtel Ltd) કરતાં પણ ઓછું આંકવામાં આવી શકે છે. મુકેશ અંબાણી ક્યારેય પોતાની ટેલિકોમ જાયન્ટ કંપનીનું મૂલ્ય બજારમાં ઓછું આંકવા દેવા માંગતા નથી, તેથી જ લિસ્ટિંગ પ્રક્રિયાને હોલ્ડ પર રાખવી વધુ યોગ્ય માનવામાં આવી રહી છે.
બે દાયકામાં રિલાયન્સ ગ્રુપનો પ્રથમ મોટો પબ્લિક ઇશ્યૂ
જિઓ પ્લેટફોર્મ્સનું શેરબજારમાં લિસ્ટિંગ એ માત્ર રિલાયન્સ માટે જ નહીં, પરંતુ સમગ્ર ભારતીય કેપિટલ માર્કેટ માટે એક ઐતિહાસિક ઘટના ગણાશે. છેલ્લા લગભગ બે દાયકા (૨૦ વર્ષ) માં રિલાયન્સ ગ્રુપની કોઈ મોટી પેટાકંપની કે બિઝનેસ યુનિટનો આ પહેલો પબ્લિક ઓફરિંગ હશે. આ અગાઉ માર્ચ મહિનામાં ભારત સરકારે દેશના મૂડીબજારને વેગ આપવા અને મોટા કદની ડીલ્સને સરળ બનાવવા માટે લિસ્ટિંગના નિયમોમાં કેટલાક મહત્વપૂર્ણ સુધારા કર્યા હતા, જેનાથી આ યોજનાને મોટો ટેકો મળ્યો હતો.
જોકે, મુકેશ અંબાણીએ ચાલુ વર્ષના પ્રથમ છ મહિનામાં આ ડીલ પૂર્ણ કરવાનું જે વચન આપ્યું હતું, તે હવે વૈશ્વિક સંજોગોને કારણે જોખમમાં આવી ગયું છે. આ પરિસ્થિતિને વશ થઈને કંપનીએ પોતાની જૂની વ્યૂહરચના પણ બદલી નાખી છે. અગાઉની યોજના મુજબ, જૂના રોકાણકારો પોતાના શેર વેચીને (Offer for Sale – OFS) બહાર નીકળવાના હતા, પરંતુ હવે કંપની તે યોજના રદ્દ કરીને સંપૂર્ણપણે ‘નવા શેર’ (Fresh Issue) બહાર પાડીને નવી મૂડી એકત્ર કરવા તરફ આગળ વધી રહી છે.
હ્યુન્ડાઈ ઇન્ડિયાનો રેકોર્ડ તોડીને $4 અબજ એકત્ર કરવાનો હતો લક્ષ્યાંક
રિલાયન્સના આ મેગા આઇપીઓ દ્વારા બજારમાંથી આશરે ૪ અબજ ડોલર (આશરે ₹૩૩,૦૦૦ કરોડથી વધુ) એકત્ર કરવાનો લક્ષ્યાંક રાખવામાં આવ્યો છે. જો આ લક્ષ્યાંક સિદ્ધ થાય, તો તે ભારતના ઇતિહાસનો સૌથી મોટો આઇપીઓ બનશે. આ અગાઉ હ્યુન્ડાઈ મોટર ઇન્ડિયા (Hyundai Motor India) એ $3.3 અબજ એકત્ર કરીને રેકોર્ડ બનાવ્યો હતો, જિઓ તેનાથી પણ મોટો આંકડો પાર કરવા સજ્જ હતું. વર્તમાન વર્ષમાં ભારતીય બજારમાં લિસ્ટિંગ દ્વારા માત્ર $3.5 અબજ જેટલી રકમ જ એકત્ર થઈ શકી છે, જે પાછલા બે વર્ષની સરખામણીએ ઘણી ઓછી છે. આ સુસ્તી પાછળનું મુખ્ય કારણ દેશ પર પડી રહેલી યુદ્ધની આર્થિક અસરો છે.
દેશમાં ઈંધણ બચાવવા અને વિદેશ પ્રવાસો મર્યાદિત કરવા વડાપ્રધાનની અપીલ
ઈરાન સંકટ અને વૈશ્વિક યુદ્ધની અસરો માત્ર શેરબજાર પૂરતી મર્યાદિત નથી, પરંતુ તેની સીધી અસર દેશના અર્થતંત્ર પર પડી રહી છે. ક્રૂડ ઓઇલ (કાચા તેલ) ની આંતરરાષ્ટ્રીય કિંમતો આસમાને પહોંચી જવાથી ભારતનું ઈમ્પોર્ટ બિલ (આયાત ખર્ચ) અસાધારણ રીતે વધી શકે છે. આ ગંભીર આર્થિક કટોકટીનો સામનો કરવા અને દેશના વિદેશી મુદ્રા ભંડાર (Forex Reserve) ને બચાવવા માટે વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ દેશના નાગરિકોને ઈંધણ (પેટ્રોલ-ડીઝલ) નો વપરાશ ઘટાડવા અને બિનજરૂરી વિદેશ પ્રવાસો મર્યાદિત રાખવા સત્તાવાર અપીલ કરી છે. સરકાર કોઈપણ ભોગે દેશમાંથી વિદેશી ભંડોળ બહાર જતું અટકાવવા માટે આકરા પગલાં લઈ રહી છે.
વૈશ્વિક દિગ્ગજ રોકાણકારોના વળતર પર લટકતી તલવાર
બજારમાં ચાલી રહેલી આ સુસ્તી અને આઇપીઓમાં વિલંબના કારણે જિઓ પ્લેટફોર્મ્સમાં અગાઉથી જ જંગી રોકાણ કરી ચૂકેલા વિશ્વના સૌથી મોટા અને નામાંકિત રોકાણકારોના વળતર (Returns) પર જોખમ ઊભું થયું છે. જિઓના વૈશ્વિક રોકાણકારોની યાદીમાં માર્ક ઝુકરબર્ગની મેટા પ્લેટફોર્મ્સ (Meta), ગુગલની પેરન્ટ કંપની આલ્ફાબેટ (Alphabet), સાઉદી અરેબિયાનું પબ્લિક ઇન્વેસ્ટમેન્ટ ફંડ (PIF), અબુ ધાબીનું મુબાડાલા અને એડીઆઇએ (ADIA) તેમજ સિલ્વર લેક, કેકેઆર (KKR), વિસ્ટા ઇક્વિટી અને જનરલ એટલાન્ટિક જેવા વૈશ્વિક ફંડ્સ સામેલ છે. યુદ્ધની પરિસ્થિતિને કારણે મધ્ય પૂર્વના દેશોના રોકાણકારો માટે તેમના સ્થાનિક બોર્ડ તરફથી નવી મંજૂરીઓ મેળવવી અને પ્રક્રિયા આગળ વધારવી અત્યંત જટિલ બની ગઈ છે.
વોલ સ્ટ્રીટ અને સ્થાનિક એડવાઇઝર્સની મોટી ફોજ જિઓ સાથે કાર્યરત
આટલી પ્રતિકૂળતાઓ છતાં, રિલાયન્સ જિઓ આ ડીલને સફળ બનાવવા માટે વૈશ્વિક અને સ્થાનિક નાણાકીય સલાહકારો (Investment Bankers) ની એક ખૂબ જ મજબૂત ટીમ સાથે સતત કામ કરી રહી છે. આ મેગા આઇપીઓ માટે વોલ સ્ટ્રીટની દિગ્ગજ બેંકો જેવી કે બેંક ઓફ અમેરિકા કોર્પોરેશન, સિટી ગ્રુપ, ગોલ્ડમેન સેક્સ અને મોર્ગન સ્ટેનલી નાણાકીય વ્યૂહરચના ઘડી રહી છે. આ ઉપરાંત ભારતીય બજારની અગ્રણી કંપનીઓ જેવી કે જેએમ ફાઇનાન્શિયલ (JM Financial) અને કોટક મહિન્દ્રા કેપિટલ (Kotak Mahindra Capital) પણ આ પ્રક્રિયામાં જિઓ સાથે ખભેખભા મિલાવીને કામ કરી રહી છે. હવે જોવાનું એ રહેશે કે મુકેશ અંબાણી આ વૈશ્વિક યુદ્ધની કટોકટી વચ્ચે ક્યારે જિઓ પ્લેટફોર્મ્સને શેરબજારના આંગણે લાવી શકે છે.
