વૈશ્વિક રાજકારણમાં મોટો વળાંક: દિલ્હીમાં મળશે ક્વોડ (QUAD) દેશોની મહાબેઠક, ચીનની આક્રમકતા સામે જાપાનની મોટી જાહેરાત
વૈશ્વિક મંચ પર છેલ્લા કેટલાક સમયથી એવી અટકળો ચાલી રહી હતી કે પશ્ચિમી દેશો અને અમેરિકાના બદલાતા વલણને કારણે ક્વોડ (QUAD) સંગઠન ધીમું પડી રહ્યું છે અથવા તેનો અંત આવી રહ્યો છે. પરંતુ તમામ આશંકાઓ પર પૂર્ણવિરામ મૂકતા જાપાને એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ જાહેરાત કરી છે. જાપાનના વિદેશ મંત્રાલયે સત્તાવાર રીતે જણાવ્યું છે કે, આગામી ૨૬ મે ના રોજ ભારતના પાટનગર નવી દિલ્હીમાં ક્વોડ (QUAD) સમૂહના વિદેશ મંત્રીઓની એક હાઈ-પ્રોફાઈલ બેઠક યોજાવા જઈ રહી છે. આ જાહેરાત બાદ સ્પષ્ટ થઈ ગયું છે કે હિંદ-પ્રશાંત (Indo-Pacific) ક્ષેત્રમાં ચીનની દાદાગીરીને રોકવા માટે બનેલું આ ચાર દેશોનું મહાગઠબંધન વધુ મજબૂત બનીને ઉભરી રહ્યું છે.
જાપાનના વિદેશ મંત્રાલયના જણાવ્યા અનુસાર, ત્યાંના વિદેશ મંત્રી તોશિમિત્સુ મોતેગી આ ઐતિહાસિક બેઠકમાં ભાગ લેવા માટે સોમવારથી ત્રણ દિવસની ભારત મુલાકાતે આવી રહ્યા છે. ક્વોડ સમૂહમાં ભારત, અમેરિકા, જાપાન અને ઓસ્ટ્રેલિયા જેવા ચાર શક્તિશાળી લોકશાહી દેશો સામેલ છે. નવી દિલ્હીમાં યોજાનારી આ બેઠકની અધ્યક્ષતા ભારતના વિદેશ મંત્રી ડૉ. એસ. જયશંકર કરવાના છે. આ બેઠક એવા સમયે યોજાઈ રહી છે જ્યારે પશ્ચિમ એશિયા અને યુક્રેન સંકટ વચ્ચે હિંદ-પ્રશાંત ક્ષેત્રની સુરક્ષાને લઈને અનેક સવાલો ઉભા થઈ રહ્યા હતા.
આશંકાઓનો અંત: અમેરિકાના વિદેશ મંત્રી માર્કો રુબિયો પણ આવશે ભારત
છેલ્લા કેટલાક સમયથી એવી ચર્ચા જોરશોરથી ચાલી રહી હતી કે અમેરિકાના આંતરિક રાજકારણ અને રાષ્ટ્રપતિના બદલાયેલા પ્રાથમિકતાના કારણે ક્વોડ સમૂહની ઉપેક્ષા થઈ રહી છે. ઘણા વિશ્લેષકોએ તો ત્યાં સુધી કહી દીધું હતું કે ક્વોડનું ભવિષ્ય હવે અંધકારમય છે. જો કે, અમેરિકી વિદેશ વિભાગે આ તમામ અટકળોને ફગાવી દેતા પુષ્ટિ કરી છે કે તેમના નવા વિદેશ મંત્રી માર્કો રુબિયો પોતે આ બેઠકમાં ભાગ લેવા નવી દિલ્હી આવી રહ્યા છે.
અમેરિકી વિદેશ વિભાગના જણાવ્યા અનુસાર, માર્કો રુબિયો હાલમાં સ્વીડનમાં નાટો (NATO) દેશોના વિદેશ મંત્રીઓની બેઠકમાં ભાગ લઈ રહ્યા છે અને ત્યાંથી સીધા શનિવાર, ૨૩ મે ના રોજ ચાર દિવસના ભારત પ્રવાસે પહોંચશે. અમેરિકાના આ આક્રમક કૂટનીતિક વલણથી સાબિત થાય છે કે વોશિંગ્ટન માટે હિંદ-પ્રશાંત ક્ષેત્રમાં ભારતની ભાગીદારી કેટલી અનિવાર્ય છે. રુબિયોની આ મુલાકાત ચીન માટે એક મોટો સંદેશ છે કે અમેરિકા એશિયામાં પોતાના સાથી દેશોની પડખે મજબૂતાઈથી ઊભું છે.
યજમાની માટે દિલ્હી તૈયાર: પશ્ચિમ એશિયા સંકટથી લઈને વૈશ્વિક પડકારો પર મંથન
ભારત ક્વોડના વર્તમાન અધ્યક્ષ તરીકે આ પ્રતિષ્ઠિત બેઠકની યજમાની કરવા માટે સંપૂર્ણ રીતે સજ્જ થઈ ગયું છે. નવી દિલ્હીમાં યોજાનારી આ બેઠકમાં માત્ર હિંદ-પ્રશાંત ક્ષેત્ર જ નહીં, પરંતુ સમગ્ર વિશ્વને અસર કરી રહેલા મોટા સંકટો પર વિસ્તૃત ચર્ચા કરવામાં આવશે. સૂત્રોના જણાવ્યા અનુસાર, બેઠકના મુખ્ય એજન્ડામાં પશ્ચિમ એશિયા (મિડલ ઈસ્ટ) માં ચાલી રહેલો તણાવ અને તેની વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઈન પર થતી અસરોનો સમાવેશ થાય છે. આ ઉપરાંત, રશિયા-યુક્રેન યુદ્ધના કારણે વૈશ્વિક અર્થતંત્ર પર પડેલા પ્રભાવ અંગે પણ ચારેય દેશો વ્યાપક મંથન કરશે.
નવી દિલ્હીના હૈદરાબાદ હાઉસમાં યોજાનારી આ બેઠકમાં ભારતના વિદેશ મંત્રી એસ. જયશંકર, અમેરિકાના માર્કો રુબિયો, ઓસ્ટ્રેલિયાના વિદેશ મંત્રી પેની વોંગ અને જાપાનના તોશિમિત્સુ મોતેગી એક ટેબલ પર બેસીને ભવિષ્યની રણનીતિ નક્કી કરશે. આ બેઠક બાદ ભારત વૈશ્વિક સ્તરે એક કૂટનીતિક કેન્દ્ર તરીકે વધુ મજબૂત બનીને ઉભરશે તે નક્કી છે.
દ્વિપક્ષીય વાટાઘાટોનો દોર: ભારતીય વિદેશ મંત્રીની ખાસ વ્યૂહરચના
ક્વોડની મુખ્ય બેઠકની સાથે-સાથે ભારતના વિદેશ મંત્રી એસ. જયશંકર ત્રણેય દેશોના વિદેશ મંત્રીઓ સાથે અલગ-અલગ દ્વિપક્ષીય (Bilateral) બેઠકો પણ યોજવાના છે. આ દ્વિપક્ષીય વાટાઘાટો ભારત માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ સાબિત થશે. જાપાન સાથે ભારત સંરક્ષણ ટેકનોલોજી અને બુલેટ ટ્રેન જેવા પ્રોજેક્ટ્સ પર ચર્ચા કરી શકે છે, જ્યારે ઓસ્ટ્રેલિયા સાથે મુક્ત વ્યાપાર કરાર (FTA) અને શિક્ષણ ક્ષેત્રે સહયોગ વધારવા પર ભાર મૂકવામાં આવશે.
સૌથી મહત્વની બેઠક અમેરિકાના વિદેશ મંત્રી માર્કો રુબિયો સાથેની રહેશે. અમેરિકામાં સત્તા પરિવર્તન બાદ ભારત અને અમેરિકા વચ્ચેના વ્યૂહાત્મક સંબંધોને એક નવી દિશા આપવા માટે આ મુલાકાત કડીરૂપ સાબિત થશે. રુબિયો કટ્ટર ચીન-વિરોધી છબી ધરાવે છે, જેના કારણે ભારત અને અમેરિકા વચ્ચે સંરક્ષણ અને સૈન્ય સહયોગના નવા કરારો થવાની પ્રબળ સંભાવના છે.
અસલી નિશાન ચીન પર: હિંદ-પ્રશાંત ક્ષેત્રમાં કાયમી શાંતિ અને સ્થિરતાનો સંકલ્પ
જો કે ક્વોડ સંગઠન સત્તાવાર રીતે પોતાને આર્થિક અને તકનીકી સહયોગનું જૂથ ગણાવે છે, પરંતુ આખી દુનિયા જાણે છે કે તેનો અસલી હેતુ દક્ષિણ ચીન સાગર અને હિંદ મહાસાગરમાં ચીનની વધતી જતી આક્રમકતાને અંકુશમાં રાખવાનો છે. ચીન જે રીતે તાઈવાન સરહદ પર સૈન્ય દબાણ વધારી રહ્યું છે અને ફિલિપાઈન્સ તથા જાપાનના ટાપુઓ પર દાવો કરી રહ્યું છે, તેનાથી આ ચારેય દેશો ચિંતિત છે.
હિંદ-પ્રશાંત ક્ષેત્રમાં મુક્ત નેવિગેશન (Free and Open Indo-Pacific) જાળવી રાખવું એ ક્વોડનો મુખ્ય સંકલ્પ છે. આ ક્ષેત્રમાંથી વૈશ્વિક વેપારનો મોટો હિસ્સો પસાર થાય છે, અને જો અહીં ચીનનો એકહથ્થુ અધિકાર સ્થાપિત થઈ જાય, તો તે સમગ્ર વિશ્વના અર્થતંત્ર માટે ખતરનાક સાબિત થઈ શકે છે. દિલ્હીની બેઠકમાં ચારેય દેશોની નૌસેના વચ્ચે સંકલન વધારવા અને કટોકટીના સમયે એકબીજાને ત્વરિત મદદ પૂરી પાડવા માટેની દરિયાઈ સુરક્ષા પ્રણાલી (Maritime Security Framework) પર પણ આખરી મહોર મારવામાં આવી શકે છે.
બેઠકના વૈશ્વિક સંકેતો: એશિયામાં શક્તિ સંતુલન જાળવવાનો પ્રયાસ
નવી દિલ્હીની આ મહાબેઠક વૈશ્વિક રાજકારણમાં એક સ્પષ્ટ સંકેત આપે છે કે ગમે તેટલા પ્રાદેશિક સંઘર્ષો થાય, પરંતુ હિંદ-પ્રશાંત ક્ષેત્ર હંમેશાં આંતરરાષ્ટ્રીય સુરક્ષાના કેન્દ્રમાં રહેશે. પાકિસ્તાન જેવી તાકાતો ભલે બાંગ્લાદેશ કે અન્ય નાના દેશોને સાથે રાખીને ચીનના ઈશારે નવી ધરી બનાવવાનો પ્રયાસ કરતી હોય, પરંતુ ક્વોડ જેવી મહાસત્તાઓનું ગઠબંધન એશિયામાં શક્તિ સંતુલન (Power Balance) જાળવી રાખવા માટે પૂરતું સક્ષમ છે.
આગામી અઠવાડિયે દિલ્હીમાં યોજાનારી આ બેઠક પર માત્ર બેઇજિંગ (ચીન) ની જ નહીં, પરંતુ સમગ્ર વિશ્વની નજર મંડાયેલી રહેશે. ડૉ. જયશંકરના નેતૃત્વમાં ભારત આ બેઠક દ્વારા સાબિત કરશે કે તે વૈશ્વિક શાંતિ અને સુરક્ષાના મામલે કોઈ પણ મોરચે પીછેહઠ કરવા તૈયાર નથી.
