ઈરાન-અમેરિકા સંકટમાં ચીનની એન્ટ્રી: મધ્યસ્થી તરીકે પાકિસ્તાનની ભૂમિકાને આપ્યું ખુલ્લું સમર્થન
વૈશ્વિક રાજનીતિ અને મધ્ય પૂર્વ (Middle East) માં ચાલી રહેલો તણાવ અત્યારે ચરમસીમાએ છે. અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેના સૈન્ય સંઘર્ષે સમગ્ર વિશ્વની ચિંતા વધારી દીધી છે. આ ભયાનક સંકટ વચ્ચે હવે વિશ્વની મહાસત્તા ગણાતા ચીને સત્તાવાર એન્ટ્રી કરી છે. ચીને ઈરાન અને અમેરિકા વચ્ચેના યુદ્ધને રોકવા માટે પાકિસ્તાન અને અન્ય દેશો દ્વારા કરવામાં આવી રહેલા ‘સક્રિય મધ્યસ્થતા’ (Active Mediation) ના પ્રયાસોને ખુલ્લું સમર્થન જાહેર કર્યું છે.
ચીનના આ વલણે વૈશ્વિક રાજદ્વારી સમીકરણોને વધુ રસપ્રદ બનાવી દીધા છે, કારણ કે એક તરફ અમેરિકા આ મધ્યસ્થતા સામે સવાલો ઉઠાવી રહ્યું છે, તો બીજી તરફ ચીન પાકિસ્તાનની પીઠ થાબડી રહ્યું છે. આવો વિગતવાર સમજીએ કે આ આખો મામલો શું છે અને ચીનના વિદેશ મંત્રીએ આ અંગે શું મોટું નિવેદન આપ્યું છે.
ચીની વિદેશ મંત્રી વાંગ યીનું મોટું નિવેદન: ‘વાતચીત જ એકમાત્ર ઉકેલ’
ચીન હાલમાં (મે ૨૦૨૬ માં) સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સુરક્ષા પરિષદ (UNSC) ના અધ્યક્ષ પદની જવાબદારી સંભાળી રહ્યું છે. આ દરમિયાન ન્યૂયોર્કમાં પત્રકારો સાથે વાતચીત કરતા ચીનના વિદેશ મંત્રી વાંગ યી એ સ્પષ્ટ કર્યું કે, વર્તમાન પરિસ્થિતિમાં સૌથી વધુ જરૂરી એ છે કે અમેરિકા અને ઈરાન સીધી વાતચીત શરૂ કરે, કારણ કે તેઓ જ આ વિવાદના મુખ્ય પક્ષકારો છે.
વાંગ યી એ જણાવ્યું કે, “અમે પાકિસ્તાન અને અન્ય દેશોની સક્રિય મધ્યસ્થતાના પ્રયાસોને સંપૂર્ણ ટેકો આપીએ છીએ. અમે અમેરિકા અને ઈરાન બંને દ્વારા શાંતિ માટે લેવામાં આવનારા સકારાત્મક પગલાંને પણ આવકારીએ છીએ.” ચીની વિદેશ મંત્રીએ એક બહુ પ્રખ્યાત કહેવતનો ઉલ્લેખ કરતા ઉમેર્યું કે, જેમ બરફનો પહાડ એક દિવસમાં નથી બનતો, તેમ વર્ષો જૂની અને જટિલ સમસ્યાઓ રાતોરાત ઉકલી શકતી નથી. પરંતુ, વાતચીતની દિશામાં આગળ વધેલું દરેક નાનું પગલું પણ શાંતિની આશાને વધુ મજબૂત બનાવે છે.
સંયુક્ત રાષ્ટ્ર (UN) ની ભૂમિકા પર ચીનનો ભાર
ચીને સંયુક્ત રાષ્ટ્રના મુખ્યાલય ખાતે ‘યુએન ચાર્ટરના ઉદ્દેશ્યો અને સિદ્ધાંતોને જાળવી રાખવા તેમજ આંતરરાષ્ટ્રીય વ્યવસ્થાને મજબૂત કરવા’ ના વિષય પર એક વિશેષ ચર્ચાનું આયોજન કર્યું હતું. વાંગ યી એ આ બેઠકની અધ્યક્ષતા કરી હતી અને સંયુક્ત રાષ્ટ્રના મહારાજ્યપાલ (Secretary-General) એન્ટોનિયો ગુટેરેસ સાથે પણ આ ગંભીર મુદ્દે મુલાકાત કરી હતી.
ચીનનું માનવું છે કે મધ્ય પૂર્વમાં વહેલી તકે યુદ્ધવિરામ (Ceasefire) થવો જોઈએ અને તમામ પક્ષોએ એકબીજા પ્રત્યે નરમ અને લવચીક વલણ અપનાવવું જોઈએ. ચીની વિદેશ મંત્રીએ સ્પષ્ટ કર્યું કે, જ્યારે પણ અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે કોઈ શાંતિ સમજૂતી થશે, ત્યારે તેની કાયદેસરતા અને આંતરરાષ્ટ્રીય માન્યતા માટે તેને આખરી મંજૂરી અર્થે સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સુરક્ષા પરિષદ (UNSC) પાસે જ મોકલવામાં આવશે.
બેઇજિંગમાં ચીન અને પાકિસ્તાની આર્મી ચીફની ગુપ્ત બેઠક
ચીનનું આ નિવેદન અચાનક નથી આવ્યું, પરંતુ તેની પાછળ એક મોટી રાજદ્વારી હલચલ છે. વાંગ યી એ ન્યૂયોર્ક જતા પહેલાં બેઇજિંગમાં પાકિસ્તાનના સૈન્ય પ્રમુખ (Army Chief) જનરલ આસિમ મુનીર સાથે એક અત્યંત મહત્વની બેઠક કરી હતી.
આ બેઠક દરમિયાન જનરલ મુનીરે ચીની વિદેશ મંત્રીને પોતાની તાજેતરની ઈરાન (તેહરાન) યાત્રા વિશે વિગતવાર માહિતી આપી હતી. પાકિસ્તાન અત્યારે વોશિંગ્ટન (અમેરિકા) અને તેહરાન (ઈરાન) વચ્ચે ચાલી રહેલા તણાવને ઘટાડવા માટે પડદા પાછળ પિચ તૈયાર કરી રહ્યું છે, અને ચીને આ મુલાકાત બાદ જ પાકિસ્તાનની ભૂમિકાને વૈશ્વિક મંચ પર યોગ્ય ઠેરવી છે.
અમેરિકી સાંસદ લિન્ડસે ગ્રેહામનો પલટવાર: ‘પાકિસ્તાનની ભૂમિકા દોષપૂર્ણ’
એક તરફ ચીન પાકિસ્તાનના વખાણ કરી રહ્યું છે, તો બીજી તરફ અમેરિકાના વરિષ્ઠ અને પ્રભાવશાળી સાંસદ લિન્ડસે ગ્રેહામે આ મધ્યસ્થતા પર આકરા પ્રહારો કર્યા છે. ગ્રેહામે સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ ‘X’ પર એક પોસ્ટ મૂકીને પાકિસ્તાનને મધ્યસ્થી તરીકે અયોગ્ય ગણાવ્યું છે.
લિન્ડસે ગ્રેહામે લખ્યું કે, “હું સ્પષ્ટ જોઈ રહ્યો છું કે મધ્યસ્થી તરીકે પાકિસ્તાનની ભૂમિકા માત્ર ખામીયુક્ત કે દોષપૂર્ણ નથી, પરંતુ ઇઝરાયેલ પ્રત્યેની તેની દુશ્મનાવટ પણ વર્ષો જૂની છે.” અમેરિકાનું માનવું છે કે જે દેશ ઇઝરાયેલના અસ્તિત્વને જ સ્વીકારતો નથી, તે મધ્ય પૂર્વના આટલા મોટા સંકટમાં નિષ્પક્ષ મધ્યસ્થી કેવી રીતે બની શકે?
અબ્રાહમ એકોર્ડ્સ અને પાકિસ્તાનનો ઇનકાર
અમેરિકી સાંસદ ગ્રેહામનો આ ગુસ્સો પાકિસ્તાનના સંરક્ષણ પ્રધાન ખ્વાજા આસિફના તે નિવેદન પછી બહાર આવ્યો છે, જેમાં તેમણે અમેરિકાના ભારે દબાણ છતાં ‘અબ્રાહમ એકોર્ડ્સ’ (Abraham Accords) માં જોડાવાનો સાફ ઇનકાર કરી દીધો હતો. અબ્રાહમ એકોર્ડ્સ એ ઇઝરાયેલ અને આરબ/મુસ્લિમ દેશો વચ્ચે રાજદ્વારી, આર્થિક અને સુરક્ષા સંબંધો સામાન્ય બનાવવાનો અમેરિકા પ્રેરિત કરાર છે.
પાકિસ્તાને સ્પષ્ટ કર્યું છે કે જ્યાં સુધી પેલેસ્ટાઈનનો મુદ્દો ઉકેલાશે નહીં, ત્યાં સુધી તે ઇઝરાયેલને માન્યતા આપશે નહીં. પાકિસ્તાનના આ કડક વલણને કારણે અમેરિકા તેનાથી નારાજ છે, જ્યારે ચીન આ તકનો લાભ લઈને પાકિસ્તાનને પોતાના કેમ્પમાં વધુ મજબૂત કરી રહ્યું છે.
