Self-Improvement Guide: વાતચીત કરવાની આ આદતો દર્શાવે છે ઓછો EQ; જાણો લોકો અજાણતાં કઈ ભૂલો કરી બેસે છે
આપણી રોજિંદી જિંદગીમાં આપણે અસંખ્ય લોકોના સંપર્કમાં આવીએ છીએ. કેટલીક વ્યક્તિઓ સાથેની પાંચ મિનિટની મુલાકાત આપણને ઊર્જા અને હકારાત્મકતાથી ભરી દે છે, જ્યારે અમુક લોકો સાથે વાત કર્યા પછી આપણે માનસિક થાક, કંટાળો કે તણાવ અનુભવવા લાગીએ છીએ. મનોવિજ્ઞાન (Psychology) કહે છે કે, આ તફાવત કોઈ વ્યક્તિના જ્ઞાન કે ભાષા પ્રભુત્વના કારણે નથી હોતો, પરંતુ તેની ભાવનાત્મક બુદ્ધિમત્તા એટલે કે ઇમોશનલ ક્વોશન્ટ (EQ) ના કારણે હોય છે.
ઉચ્ચ EQ ધરાવતી વ્યક્તિ ખૂબ સારી રીતે જાણે છે કે ક્યારે બોલવું, કેટલું બોલવું અને ક્યારે માત્ર મૌન રહીને સામેવાળાને સાંભળવો. તેની વિપરીત, ઓછી ભાવનાત્મક બુદ્ધિ અથવા ઓછો આઈક્યુ (IQ) ધરાવતા લોકો અજાણતાં જ સામાન્ય સંવાદને પોતાના અહંકાર, પ્રદર્શન કે દલીલબાજીના અખાડામાં ફેરવી નાખે છે. મનોચિકિત્સકો દ્વારા વર્ણવવામાં આવેલી એવી કેટલીક આદતો નીચે મુજબ છે, જેનાથી ઓછી બુદ્ધિ ધરાવતા લોકોની ઓળખ સરળતાથી થઈ જાય છે.
ઉચ્ચ અને ઓછી ભાવનાત્મક બુદ્ધિ (EQ) ધરાવતા લોકોની વર્તણૂકનું તુલનાત્મક માળખું
વાતચીત દરમિયાન બંને પ્રકારના વ્યક્તિત્વ કેવો અભિગમ અપનાવે છે, તેને નીચેના કોષ્ટક દ્વારા સરળતાથી સમજી શકાય છે:
| વાતચીતનો મુદ્દો (Aspect) | ઓછી બુદ્ધિ / લો-EQ નું વર્તન (Low EQ) | ઉચ્ચ બુદ્ધિ / હાઈ-EQ નું વર્તન (High EQ) |
| સામેની વ્યક્તિને સાંભળવી | વાત અધવચ્ચેથી કાપીને પોતાની વાર્તા શરૂ કરવી. | સામેવાળાની વાત પૂરી ન થાય ત્યાં સુધી ધીરજ રાખવી. |
| મતભેદની સ્થિતિ | દરેક ચર્ચાને લડાઈ ગણીને પોતાને સાચા સાબિત કરવા. | સામેના વ્યક્તિના દ્રષ્ટિકોણનો આદર કરી શાંત રહેવું. |
| રમૂજ અને મજાક (Humor) | બીજાની કમજોરી, દેખાવ કે આવક પર કટાક્ષ કરવો. | કોઈનું અપમાન થયા વિના હળવાશભર્યું વાતાવરણ રાખવું. |
| અભિપ્રાય બાંધવો (Judgment) | પૂર્વગ્રહ રાખીને ક્ષણભરમાં બીજા પર લેબલ લગાવી દેવા. | માણસની પૃષ્ઠભૂમિ અને સંજોગોને સમજીને નમ્ર રહેવું. |
૧. વાત કાપીને ‘લાઇમલાઇટ’ ચોરી લેવી
આ એક અત્યંત સામાન્ય પણ ગંભીર લક્ષણ છે. જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ પોતાની કોઈ ખુશી, દુઃખ કે અનુભવ વહેંચી રહી હોય, ત્યારે ઓછી બુદ્ધિ ધરાવતી વ્યક્તિ તેની વાત પૂરી થવાની પણ રાહ નથી જોતી. તેઓ તરત જ “મને તો પહેલાથી જ ખબર હતી”, “આમાં શું મોટી વાત છે, મારી સાથે તો આનાથી પણ વધુ થયું હતું” જેવા વાક્યો બોલીને વાતચીતનું કેન્દ્રબિંદુ પોતાની તરફ ખેંચી લે છે. તેઓ સાંભળવા માટે નહીં, પણ માત્ર પોતાનો વારો આવે તેની જ તાકમાં હોય છે. પરિણામે, સામેની વ્યક્તિ પોતાનું મૂલ્ય ઓછું આંકીને ચુપ થઈ જાય છે.
૨. દરેક દલીલને ‘યુદ્ધ’ સમજીને જીતવાની જીદ
કેટલાક લોકોની માનસિકતા એવી હોય છે કે તેઓ ચર્ચાને વિચારોની આપ-લે તરીકે જોવાને બદલે હાર-જીતના પ્લેટફોર્મ તરીકે જુએ છે. જો કોઈ તેમની વાત સાથે અસહમત થાય, તો તેઓ તરત જ રક્ષણાત્મક (Defensive) બની જાય છે અને ગુસ્સે થઈને સામેવાળાને ખોટા સાબિત કરવા માટે એડીચોટીનું જોર લગાવે છે. પરિપક્વ વક્તાઓ જાણે છે કે દરેક જગ્યાએ સાચા સાબિત થવા કરતાં સંબંધની મર્યાદા અને સામેની વ્યક્તિની સુવિધા સાચવવી વધુ મહત્વપૂર્ણ છે. ક્યારેક ‘સહમતિ સાથેની અસહમતિ’ સ્વીકારી લેવી એ જ ખરી બુદ્ધિ છે.
૩. અસંસ્કારી મજાક
ઘણા લોકોને જાહેરમાં બીજાના શારીરિક દેખાવ, સંબંધો, આવક કે ભૂતકાળની નિષ્ફળતાઓ પર ભદ્દી કમેન્ટ્સ કરવાની આદત હોય છે. જ્યારે સામેની વ્યક્તિ અસ્વસ્થ (Uncomfortable) થાય અથવા વિરોધ કરે, ત્યારે તેઓ પોતાની ભૂલ સ્વીકારવાને બદલે એવું કહીને પલ્લું ઝાડી લે છે કે, “હું તો બસ મજાક કરતો હતો, તું આટલો સંવેદનશીલ કેમ છે?” મનોવિજ્ઞાન કહે છે કે મજાક હંમેશા વક્તા પર નહીં પણ સાંભળનારની સહમતિ પર નિર્ભર કરે છે. બીજાને દુઃખ પહોંચાડીને હસવું એ કટોક્ષ કે વ્યક્તિત્વ નથી, પરંતુ સંસ્કાર અને સૂક્ષ્મતાનો અભાવ છે.
૪. પૂર્વગ્રહ રાખીને ત્વરિત ન્યાય કરવો
“તેણીને જોઈને જ ખબર પડી જાય છે કે તે કેવી છે”, “આવો છોકરો ક્યારેય સફળ નહીં થાય” – આવા નકારાત્મક વિધાનો ઓછી બુદ્ધિ ધરાવતા લોકોના મુખે અવારનવાર સાંભળવા મળે છે. કોઈના જીવનના સંજોગો, દબાણ કે અણકહી વાર્તાઓને જાણ્યા વિના જ તેના કપડાં, બોલી કે દેખાવ પરથી તેનું આખું ચરિત્ર નક્કી કરી લેવું એ માનસિક અપરિપક્વતાની નિશાની છે. આવી ન્યાયાધીશ જેવી વૃત્તિ રાખનારા લોકો સામે કોઈ ક્યારેય ખુલીને વાત કરી શકતું નથી.
વાસ્તવમાં, દુનિયામાં કોઈ પણ માણસ સંપૂર્ણ નથી. ક્યારેક આપણાથી પણ અજાણતામાં કોઈની વાત કપાઈ જાય છે અથવા ગુસ્સામાં અસંયમિત બોલાઈ જાય છે. પરંતુ મહત્વની વાત એ છે કે શું આપણને આપણી આ ભૂલ સમજાઈ રહી છે? હાઈ-EQ ધરાવતા લોકો કંઈ બહુ મોટા વક્તા (Orators) નથી હોતા, પણ તેઓ એવા સંવેદનશીલ મનુષ્યો હોય છે જેમની હાજરીમાં બીજા લોકો સુરક્ષિત અને આદરણીય અનુભવે છે. વાતચીતમાં પરિપક્વતા એ નથી કે તમે કેટલું સુંદર બોલો છો, પણ એ છે કે કઈ જગ્યાએ કઈ વાત નથી બોલવાની તેનું ભાન હોવું.
