નોકરી દરમિયાન કર્મચારીના મૃત્યુ પર પરિવારને મળશે ડબલ લાભ: EDLI હેઠળ મફત જીવન વીમો અને આજીવન માસિક પેન્શન
જ્યારે કોઈ ઘરના કમાતા વ્યક્તિનું અકાળે અવસાન થાય છે, ત્યારે તે પરિવાર પર આભ તૂટી પડે છે. આવા મુશ્કેલ સમયમાં આર્થિક સંકટ સામે લડવા માટે કર્મચારી ભવિષ્ય નિધિ સંગઠન (EPFO) ના નિયમો આશીર્વાદ સમાન સાબિત થાય છે. મોટાભાગના પગારદાર કર્મચારીઓ પીએફ (PF) ખાતાને માત્ર નિવૃત્તિ ભંડોળ તરીકે જુએ છે, પરંતુ વાસ્તવમાં EPFO તેના સભ્યોને મફત જીવન વીમો અને આજીવન પેન્શન જેવી મોટી નાણાકીય સુરક્ષા પુરી પાડે છે.
ખાનગી કે સરકારી ક્ષેત્રમાં નોકરી કરતા લાખો કર્મચારીઓ માટે પીએફ ખાતું એ માત્ર ભવિષ્યની બચતનું સાધન નથી, પરંતુ તે કટોકટીના સમયે પરિવાર માટે એક મજબૂત ઢાલ છે. યોગ્ય માહિતી અને જાગૃતિના અભાવે, ઘણીવાર કર્મચારીના અકાળે અવસાન બાદ તેનો પરિવાર હકદાર હોવા છતાં આ નાણાકીય લાભો મેળવવાથી વંચિત રહી જાય છે. નોકરી દરમિયાન સભ્યના મૃત્યુ પર પરિવારને ₹૭ લાખનો વીમો મળશે કે માસિક પેન્શન, તેને લઈને લોકોમાં ભારે મૂંઝવણ પ્રવર્તે છે. આ તમામ શંકાઓને દૂર કરવા માટે અહીં EPFO ના નિયમો સાથે જોડાયેલા ૫ સૌથી મહત્વપૂર્ણ પ્રશ્નોના સચોટ જવાબો પ્રસ્તુત છે.
પ્રશ્ન ૧: શું ખરેખર EPFO સભ્યના મૃત્યુ પર ₹૭ લાખનું વીમા કવચ મળે છે?
હા, આ બિલકુલ સાચું છે. EPFO ની ‘કર્મચારી ડિપોઝિટ લિંક્ડ ઇન્શ્યોરન્સ સ્કીમ’ (EDLI યોજના) હેઠળ, તમામ પીએફ ખાતાધારકોને ઇન-બિલ્ટ એટલે કે મફત જીવન વીમાની સુવિધા મળે છે. આ વીમા માટે કર્મચારીના પગારમાંથી એક પણ રૂપિયો કાપવામાં આવતો નથી; તેનું સમગ્ર પ્રીમિયમ કંપની (નોકરીદાતા) દ્વારા ચૂકવવામાં આવે છે. જો કોઈ સભ્યનું નોકરીના સમયગાળા દરમિયાન મૃત્યુ થાય છે, તો તેના નોમિની અથવા કાનૂની વારસદારને તેની છેલ્લી સેલેરીના આધારે ₹૭ લાખ સુધીનો મૃત્યુ લાભ (Death Benefit) મળે છે. આ યોજના હેઠળ લઘુત્તમ વીમાની રકમ ₹૨.૫ લાખ નક્કી કરવામાં આવી છે. એટલે કે, જો કોઈ કર્મચારીએ ખૂબ જ ટૂંકા ગાળા માટે નોકરી કરી હોય, તો પણ તેના આશ્રિત પરિવારને ઓછામાં ઓછા ₹૨.૫ લાખની આર્થિક સહાય અચૂક મળે છે.
પ્રશ્ન ૨: શું વીમાની રકમ સાથે પરિવારને માસિક પેન્શન પણ મળી શકે?
સામાન્ય રીતે લોકો એવું વિચારે છે કે વીમો અને પેન્શનમાંથી કોઈ એક જ વિકલ્પ પસંદ કરવાનો હોય છે, પરંતુ EPFO નો નિયમ તેનાથી તદ્દન અલગ અને ગ્રાહક-લક્ષી છે. સભ્યના મૃત્યુ પછી તેનો પરિવાર વીમાની રકમ અને માસિક પેન્શન બંને એકસાથે મેળવવા માટે હકદાર બને છે. EPS-95 (કર્મચારી પેન્શન યોજના) ના નિયમો અનુસાર, સભ્યના અવસાન બાદ તેના જીવનસાથીને આજીવન ‘વિધવા અથવા વિધુર પેન્શન’ આપવામાં આવે છે. આ ઉપરાંત, સભ્યના બાળકોને પણ ૨૫ વર્ષની ઉંમર સુધી (મહત્તમ બે બાળકો માટે) દર મહિને ચિલ્ડ્રન પેન્શન મળે છે. જો મૃતક કર્મચારી અપરિણીત હોય, તો તેના આશ્રિત માતા-પિતા આ માસિક પેન્શન માટે પાત્ર ઠરે છે.
પ્રશ્ન ૩: જો કર્મચારીએ એક જ વર્ષમાં ઘણી કંપનીઓ બદલી હોય, તો શું વીમો મળશે?
ભૂતકાળમાં એવો નિયમ હતો કે વીમાનો લાભ મેળવવા માટે કર્મચારીએ એક જ કંપનીમાં સતત ૧૨ મહિના સુધી નોકરી કરેલી હોવી જોઈએ. પરંતુ EPFO એ આ નિયમને વધુ ઉદાર અને સરળ બનાવ્યો છે. હવે નવા નિયમ મુજબ, જો કોઈ કર્મચારીએ તેના મૃત્યુ પહેલાના ૧૨ મહિના દરમિયાન એક કરતાં વધુ કંપનીઓમાં કામ કર્યું હોય (એટલે કે વારંવાર નોકરી બદલી હોય), તો પણ તેનો પરિવાર ₹૭ લાખ સુધીના વીમા દાવા માટે લાયક ગણાશે. માત્ર મુખ્ય શરત એ છે કે મૃત્યુ સમયે કર્મચારી સક્રિય પીએફ સભ્ય હોવો જોઈએ અને તેની નોકરી ચાલુ હોવી જોઈએ.
પ્રશ્ન ૪: પીએફ ખાતામાં જમા થયેલી રકમ અને વ્યાજ મેળવવાનો નિયમ શું છે?
વીમા અને પેન્શન ઉપરાંત, કર્મચારીના પ્રોવિડન્ટ ફંડ (PF) ખાતામાં જમા થયેલી રકમ પર તેનો પરિવાર પૂરેપૂરો હક ધરાવે છે. સભ્યના મૃત્યુ સુધી ખાતામાં જમા થયેલી કુલ રકમ અને તેના પર મળેલું વ્યાજ નોમિનીને એકસાથે સોંપી દેવામાં આવે છે. આ નાણાં મેળવવા માટે નોમિનીએ ‘ફોર્મ ૨૦’ ભરવું પડે છે. જ્યારે પેન્શન શરૂ કરવા માટે ‘ફોર્મ ૧૦ડી’ સબમિટ કરવું જરૂરી છે. જો કર્મચારીની કુલ નોકરીનો ગાળો ૧૦ વર્ષથી ઓછો હોય, તો પેન્શનના બદલે સંપૂર્ણ રકમ ઉપાડવા માટે ‘ફોર્મ ૧૦સી’ નો ઉપયોગ કરી શકાય છે.
પ્રશ્ન ૫: આ તમામ લાભો મેળવવા માટે પરિવારે ક્યાં અને કેવી રીતે ક્લેમ કરવો?
પરિવારની સુવિધા માટે EPFO એ ‘સંયુક્ત દાવા ફોર્મ’ (Composite Claim Form) બહાર પાડ્યું છે, જેથી પીએફ, પેન્શન અને વીમા માટે અલગ-અલગ ફોર્મ લઈને ભટકવું ન પડે. નોમિનીએ કર્મચારીનું મૃત્યુ પ્રમાણપત્ર, બેંક ખાતાની પાસબુક કે કેન્સલ ચેક, અને ઓળખ પત્રો સાથે આ ફોર્મ ભરીને સંબંધિત પીએફ ઓફિસમાં સબમિટ કરવાનું રહેશે. જો કોઈ કારણસર કંપની આ પ્રક્રિયામાં સહકાર ન આપી રહી હોય, તો નોમિની સીધા જ સ્થાનિક પીએફ કમિશનરનો સંપર્ક કરીને પોતાના દસ્તાવેજોની ચકાસણી કરાવી શકે છે. તમામ કાગળો સાચા અને નિયમબદ્ધ હોવાની સ્થિતિમાં, EPFO દસ્તાવેજો મળ્યાના ૩૦ દિવસની અંદર તમામ નાણાં સીધા જ લાભાર્થીના બેંક ખાતામાં ઓનલાઈન ટ્રાન્સફર કરી દે છે.
