ભારતના ચાલુ ખાતાની સ્થિતિ: ક્વાર્ટર-ટુ-ક્વાર્ટર કેમ બદલાયા આંકડા?
ભારતનું ચાલુ ખાતું (Current Account), જે દેશના વિદેશી વેપાર અને આવક-જાવકનું મુખ્ય માપદંડ છે, તેમાં વર્ષ-દર-વર્ષના આધારે ઘટાડો જોવા મળ્યો છે. જાન્યુઆરી-માર્ચ 2026ના ક્વાર્ટરમાં ભારતનું ચાલુ ખાતું $7.1 અબજની સરપ્લસ (વધારા) માં રહ્યું છે, જે ગયા વર્ષના સમાન ગાળામાં $13.7 અબજ હતું. આ આંકડાઓ દર્શાવે છે કે સરપ્લસમાં લગભગ અડધો ઘટાડો થયો છે. આ ઘટાડાને કારણે જીડીપી (GDP) ના ટકા તરીકે સરપ્લસ 1.4% થી ઘટીને 0.7% પર આવી ગયું છે.
શું કારણ છે આ ઘટાડા પાછળ?
આ ઘટાડાનું સૌથી મોટું કારણ સોનાની આયાતમાં થયેલો અચાનક વધારો અને માલસામાનના વેપાર (Merchandise Trade) માં જોવા મળેલી ખાધ (Deficit) છે. જોકે, આ નકારાત્મક અસરોને સેવાઓની નિકાસ અને વિદેશમાંથી મળતી રેમિટન્સ (Remittance) ની આવકે થોડી ઓછી કરી છે.
જો આપણે આ આંકડાઓને ગયા વર્ષના સમાન ગાળા સાથે સરખાવીએ, તો વેપાર ખાધ $59.3 અબજથી વધીને $83.4 અબજ થઈ ગઈ છે. એટલે કે, તેમાં $24.1 અબજનો તોતિંગ વધારો થયો છે. સોનાની આયાતમાં થયેલો વધારો એકલું મોટું કારણ છે, જે ગયા વર્ષના $9.5 અબજની સરખામણીએ આ વર્ષે વધીને $22.6 અબજ થઈ ગયો છે.
શું સ્થિતિ ખરેખર નબળી છે? (એક સકારાત્મક પાસું)
જો આપણે વાર્ષિક ધોરણે સરખામણી કરવાને બદલે પાછલા ક્વાર્ટર (ઓક્ટોબર-ડિસેમ્બર 2025) સાથે સરખામણી કરીએ, તો સ્થિતિમાં મોટો સુધારો જોવા મળે છે. ઓક્ટોબર-ડિસેમ્બર 2025માં $15.5 અબજની ખાધ હતી, જેની સામે જાન્યુઆરી-માર્ચ 2026માં $7.1 અબજની સરપ્લસ નોંધાઈ છે. આમ, સીધા શબ્દોમાં કહીએ તો, ગયા ક્વાર્ટર કરતા દેશની સ્થિતિમાં $22.6 અબજનું મજબૂત પરિવર્તન આવ્યું છે. આ સુધારાનું મુખ્ય કારણ માલસામાનના વેપારની ખાધમાં થયેલો $12.4 અબજનો ઘટાડો છે.
સેવા ક્ષેત્ર અને રેમિટન્સનો આધાર
જ્યારે વેપારમાં ખાધ વધે છે, ત્યારે ભારત માટે સેવા ક્ષેત્રની નિકાસ અને વિદેશથી આવતા પૈસા (Remittance) હંમેશા એક મજબૂત ટેકા તરીકે કામ કરે છે.
-
સેવા ક્ષેત્ર: નેટ સર્વિસ રિસીપ્ટ્સ (સેવાઓ દ્વારા મળતી આવક) $53.3 અબજથી વધીને $60.4 અબજ થઈ છે. તેમાં ખાસ કરીને કમ્પ્યુટર સેવાઓની નિકાસમાં $6.4 અબજનો વધારો થયો છે, જેને કારણે કુલ આવક $47.1 અબજ સુધી પહોંચી છે.
-
કન્સલ્ટન્સી સેવાઓ: પ્રોફેશનલ અને મેનેજમેન્ટ કન્સલ્ટિંગ સેવાઓમાં પણ $4 અબજની નિકાસ વધી છે, જેના કારણે આ ક્ષેત્રે $19.7 અબજનો સરપ્લસ મેળવ્યો છે.
-
રેમિટન્સ: વિદેશમાં કામ કરતા ભારતીયો દ્વારા મોકલવામાં આવતા પૈસા (Personal Transfer) પણ વધ્યા છે, જે $33.9 અબજથી વધીને $43.5 અબજ થયા છે. આ વધારાએ દેશના ચાલુ ખાતાને મજબૂત ટેકો આપ્યો છે.
નાણાકીય ખાતું (Financial Account): વિદેશી રોકાણની સ્થિતિ
નાણાકીય ખાતાના આંકડા જોઈએ તો, ફોરેન ડાયરેક્ટ ઇન્વેસ્ટમેન્ટ (FDI) માં સારો સુધારો દેખાય છે. જે ગયા વર્ષે માત્ર $0.4 અબજ હતું, તે વધીને આ ક્વાર્ટરમાં $4.2 અબજ થયું છે. જોકે, ફોરેન પોર્ટફોલિયો ઇન્વેસ્ટમેન્ટ (FPI) માં આઉટફ્લો (પૈસા બહાર જવાનું પ્રમાણ) વધ્યું છે, જે $5.9 અબજથી વધીને $12 અબજ થયું છે. આ સૂચવે છે કે વિદેશી રોકાણકારો ભારતીય બજારમાંથી નાણાં પાછા ખેંચી રહ્યા છે, જે શેરબજારની અસ્થિરતાનું એક કારણ બની શકે છે.
