શું તમારો પાસપોર્ટ ભારતીય નાગરિકતાનો પુરાવો નથી? જાણો કાયદો શું કહે છે?
તાજેતરમાં ભારતીય વિદેશ મંત્રાલય (MEA) દ્વારા કરવામાં આવેલી એક સ્પષ્ટતાએ દેશભરમાં નવી ચર્ચાઓ અને વિવાદોને જન્મ આપ્યો છે. મંત્રાલયે સ્પષ્ટપણે જણાવ્યું છે કે, ‘પાસપોર્ટ એ માત્ર મુસાફરી કરવા માટેનું એક દસ્તાવેજ (Travel Document) છે, તે નાગરિકતાનું અંતિમ પ્રમાણ નથી.’ આ નિવેદન બાદ સામાન્ય લોકોમાં મૂંઝવણ ઉભી થઈ છે કે જો પાસપોર્ટ જેવો મહત્વનો દસ્તાવેજ નાગરિકતાનો પુરાવો ન હોય, તો આખરે ભારતીય હોવાનો સાચો પુરાવો શું છે?
વિવાદની શરૂઆત કેવી રીતે થઈ?
પાસપોર્ટ સેવા દિવસના ૧૪મા અવસરે આયોજિત એક કાર્યક્રમમાં વિદેશ મંત્રાલયના એક વરિષ્ઠ અધિકારીએ આ નિવેદન આપ્યું હતું. તેમનું કહેવું હતું કે પાસપોર્ટ વિદેશમાં ભારતીયોની રાષ્ટ્રીયતા દર્શાવે છે, પરંતુ તે નાગરિકતા સાબિત કરવા માટે પૂરતો નથી. આ નિવેદન બાદ સોશિયલ મીડિયા પર અને રાજકીય વર્તુળોમાં તીખી પ્રતિક્રિયાઓ જોવા મળી છે.
જાણીતા ગીતકાર જાવેદ અખ્તર અને શિવસેના (UBT)ના નેતા આદિત્ય ઠાકરે સહિત અનેક લોકોએ આ સરકારના વલણ પર સવાલ ઉઠાવ્યા છે. જાવેદ અખ્તરે આ તર્કને ‘બેતુકો’ ગણાવ્યો અને પૂછ્યું કે, “શું સરકાર પોતે પાસપોર્ટ જારી કરતી વખતે તે વ્યક્તિ ભારતીય છે કે નહીં તેની ખાતરી નથી કરતી?” આદિત્ય ઠાકરેએ પણ એવી આશંકા વ્યક્ત કરી હતી કે જો પાસપોર્ટ નાગરિકતાનો પુરાવો ન હોય, તો વિદેશી દેશો ભારતીય પાસપોર્ટ પર ભરોસો કેમ કરશે?
પાસપોર્ટ અને નાગરિકતા વચ્ચેનો તફાવત
કાયદાકીય નિષ્ણાતો અને સરકારી સૂત્રોના જણાવ્યા અનુસાર, અહીં બે અલગ-અલગ કાયદાઓ સમજવા જરૂરી છે: ૧. પાસપોર્ટ અધિનિયમ, ૧૯૬૭: આ કાયદો પાસપોર્ટ જારી કરવાની પ્રક્રિયાને નિયંત્રિત કરે છે. ૨. નાગરિકતા અધિનિયમ, ૧૯૫૫: આ કાયદો ભારતીય નાગરિક હોવાની કાયદાકીય સ્થિતિ નક્કી કરે છે.
ભૂતપૂર્વ રાજદૂત નિરૂપમા મેનન રાવના મતે, પાસપોર્ટનો પ્રાથમિક ઉદ્દેશ્ય મુસાફરી દરમિયાન નાગરિકના અધિકારોનું રક્ષણ કરવાનો અને વિદેશી ઇમિગ્રેશન સત્તાવાળાઓને એ જણાવવાનો છે કે વ્યક્તિ તે જ છે જે હોવાનો તે દાવો કરે છે. પાસપોર્ટ સરકારની મિલકત છે, જેને સરકાર કોઈપણ સમયે જપ્ત કરી શકે છે, જ્યારે નાગરિકતા એ એક બંધારણીય અધિકાર છે જે એટલી સરળતાથી છીનવી શકાતો નથી.
શું બિન-ભારતીયોને પણ પાસપોર્ટ મળી શકે?
આ સૌથી મોટો અને ચર્ચાસ્પદ મુદ્દો છે. એનડીટીવીના અહેવાલ અને સરકારી સૂત્રો મુજબ, ૧૯૬૭ના પાસપોર્ટ એક્ટની ટેકનિકલ જોગવાઈઓ હેઠળ એવું બની શકે છે કે પાસપોર્ટ કેટલાક કિસ્સાઓમાં બિન-નાગરિકોને પણ આપવામાં આવે. બોમ્બે હાઈકોર્ટે ૨૦૧૩ના એક મહત્વપૂર્ણ ચુકાદામાં પણ સ્વીકાર્યું હતું કે કાયદો બિન-નાગરિકોને પાસપોર્ટ જારી કરવાની સંભાવનાને નકારતો નથી. તેથી, માત્ર પાસપોર્ટ હોવાનો અર્થ એ નથી કે વ્યક્તિ જન્મજાત ભારતીય નાગરિક જ છે.
તો પછી ભારતીય નાગરિકતાનો અસલી પુરાવો શું છે?
લોકોના મનમાં ઉઠતા આ પ્રશ્નનો જવાબ ૧૯૫૫નો નાગરિકતા અધિનિયમ આપે છે. ભારતીય નાગરિકતા મેળવવાની પાંચ મુખ્ય રીતો છે:
-
જન્મથી: ભારતમાં જન્મેલા લોકો.
-
વંશના આધારે: જેના માતા-પિતા ભારતીય હોય.
-
નોંધણી દ્વારા (Registration): ચોક્કસ સમયગાળા પછી અરજી કરીને.
-
પ્રાકૃતિકરણ (Naturalization): જેઓ લાંબા સમયથી ભારતમાં રહે છે.
-
વિસ્તારના સમાવેશ દ્વારા: જો ભારત કોઈ નવા પ્રદેશને પોતાની સાથે જોડે.
વ્યવહારિક રીતે, મોટાભાગના ભારતીયો પાસે ‘નાગરિકતાનું પ્રમાણપત્ર’ હોતું નથી. નાગરિકતા પ્રમાણપત્ર સામાન્ય રીતે ફક્ત તે લોકોને આપવામાં આવે છે જેઓ ‘નોંધણી’ કે ‘પ્રાકૃતિકરણ’ દ્વારા નાગરિક બને છે. જન્મજાત ભારતીયો માટે, ‘જન્મ પ્રમાણપત્ર’ એ નાગરિકતાનો સૌથી મજબૂત પુરાવો ગણવામાં આવે છે.
શા માટે આ મૂંઝવણ છે?
આજકાલ દરેક સરકારી કામ માટે આધાર, પેન કાર્ડ કે પાસપોર્ટ એકબીજા સાથે જોડાયેલા છે. એક સામાન્ય નાગરિક જ્યારે બેંકમાં કે સરકારી કચેરીમાં જાય છે, ત્યારે તેને આધાર કે પાસપોર્ટ માંગવામાં આવે છે. આવી સ્થિતિમાં જ્યારે સરકાર કહે છે કે પાસપોર્ટ નાગરિકતાનો પુરાવો નથી, ત્યારે સામાન્ય માણસને લાગે છે કે તેની પાસે રહેલા દસ્તાવેજોની વિશ્વસનીયતા શું છે?
