શું તૂટી ગયું ઈરાન-અમેરિકા વચ્ચેનું યુદ્ધવિરામ કરાર? ટ્રમ્પે કહ્યું- ‘ડિલ ખતમ’
વિશ્વના નકશા પર એક નાનકડો હિસ્સો, પણ વૈશ્વિક અર્થતંત્રની ધબકતી નસ—જી હાં, અમે વાત કરી રહ્યા છીએ ‘સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ’ (Strait of Hormuz) ની. ફરી એકવાર આ દરિયાઈ માર્ગ દુનિયાના બે સૌથી મોટા કટ્ટર વિરોધીઓ, અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે તણાવનું કેન્દ્ર બની ગયો છે. ટ્રમ્પ વહીવટીતંત્રે ઈરાનને સીધું જ 24 કલાકનું અલ્ટીમેટમ આપતા સ્પષ્ટ કરી દીધું છે કે જો જહાજોની સુરક્ષાને લઈને ઈરાને નરમ વલણ નહીં અપનાવ્યું, તો તેના પરિણામો ખૂબ જ ઘાતક હોઈ શકે છે.
તણાવનું મૂળ: શું છે મામલો?
છેલ્લા કેટલાક અઠવાડિયાથી પર્શિયન ગલ્ફમાં પરિસ્થિતિ અસામાન્ય બની ગઈ છે. અમેરિકાનો સીધો આરોપ છે કે ઈરાને માત્ર આંતરરાષ્ટ્રીય સમજૂતીઓ (Memorandum of Understanding)નું ઉલ્લંઘન જ નથી કર્યું, પરંતુ વ્યાપારી જહાજોને નિશાન બનાવીને વૈશ્વિક દરિયાઈ સુરક્ષા માટે ખતરો ઊભો કર્યો છે.
અમેરિકી વહીવટીતંત્ર તરફથી મળેલી કડક ચેતવણીમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે ઈરાને જાહેરમાં જાહેરાત કરવી પડશે કે સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ તમામ વ્યાપારી જહાજો માટે સંપૂર્ણપણે ખુલ્લું રહેશે. અમેરિકાના આક્રમક વલણ પરથી સ્પષ્ટ છે કે તે આ મામલે કોઈ બાંધછોડ કરવાના મૂડમાં નથી. એક અમેરિકી અધિકારીએ તો ત્યાં સુધી કહી દીધું, “જો આવતીકાલ સુધી ઈરાન તેની અધિકૃત સ્થિતિ સ્પષ્ટ નહીં કરે, તો તેના માટે દિવસ સારો નહીં હોય.” આ નિવેદન કોઈ પણ કૂટનીતિક ભાષાથી પરે એક સીધી સૈન્ય ધમકી સમાન છે.
અમેરિકાની શું માંગણીઓ છે?
વોશિંગ્ટને માત્ર જહાજો પર હુમલા રોકવાની જ માંગ નથી કરી, પરંતુ પોતાની શરતો ખૂબ સ્પષ્ટ રાખી છે:
-
સુરક્ષાની ગેરંટી: ઈરાને જાહેરમાં વચન આપવું પડશે કે આ માર્ગેથી પસાર થતા કોઈપણ જહાજ પર હુમલો કરવામાં આવશે નહીં.
-
ભૂલ સ્વીકારવી: અમેરિકા ઈચ્છે છે કે ઈરાન સ્વીકારે કે અગાઉ કરવામાં આવેલી તેની સૈન્ય કાર્યવાહી ખોટી હતી.
-
મુક્ત અવરજવર: સૌથી મહત્વની વાત, અમેરિકાએ સ્પષ્ટ કરી દીધું છે કે આ જળમાર્ગ પર કોઈ પણ દેશ, ખાસ કરીને ઈરાન, કોઈપણ પ્રકારનો ‘ટોલ’ કે ટેક્સ વસૂલી શકે નહીં. દરિયાઈ વ્યાપાર માર્ગ સંપૂર્ણપણે અવરોધમુક્ત હોવો જોઈએ.
મસ્કટમાં આશાઓની બેઠક
તણાવના આ માહોલ વચ્ચે, ઓમાનની રાજધાની મસ્કટથી કેટલીક આશાઓ જાગી છે. આજે શનિવારે ત્યાં ઈરાની અને ઓમાની અધિકારીઓ વચ્ચે એક મહત્વની બેઠક થવાની છે. ઈરાનના વિદેશ મંત્રી અબ્બાસ અરાગચીનું ત્યાં પહોંચવું એ સંકેત છે કે પડદા પાછળ કૂટનીતિ કામ કરી રહી છે. જોકે, અમેરિકા આ બેઠકને માત્ર શબ્દોની રમત નહીં, પણ નક્કર પ્રતિબદ્ધતા તરીકે જોવા માંગે છે. શું ઈરાન ત્યાંથી ‘ફ્રીડમ ઓફ નેવિગેશન’ (નૌવહન સ્વતંત્રતા)ની ખાતરી આપશે? તે આગામી થોડા કલાકોમાં સ્પષ્ટ થઈ જશે.
સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ કેમ આટલું મહત્વનું છે?
કદાચ તમે વિચારતા હશો કે માત્ર એક જળમાર્ગને લઈને આટલી હલચલ કેમ છે? સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ માત્ર પાણીનો રસ્તો નથી, આ દુનિયાની ઊર્જા પુરવઠાની ‘જીવાદોરી’ છે. વૈશ્વિક તેલ અને ગેસનો મોટો હિસ્સો આ સાંકડા માર્ગેથી જ પસાર થાય છે. જો અહીં એક દિવસ માટે પણ અવરજવર અટકે, તો તેની સીધી અસર પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવ અને વૈશ્વિક બજાર પર પડશે.
ફેબ્રુઆરીના અંતમાં ઈઝરાયેલ અને અમેરિકાના સૈન્ય અભિયાનના જવાબમાં ઈરાને જ્યારે આ માર્ગને પ્રભાવિત કર્યો હતો, ત્યારે આખી દુનિયામાં તેલના ભાવ આસમાને પહોંચ્યા હતા. ઈરાન જાણે છે કે હોર્મુઝ તેના હાથમાં એ ‘ટ્રમ્પ કાર્ડ’ છે, જેનાથી તે અમેરિકા પર દબાણ લાવી શકે છે. બીજી તરફ, અમેરિકા તેને પોતાની આંતરરાષ્ટ્રીય જવાબદારી અને વૈશ્વિક વ્યાપાર માટે ખતરો માને છે.
તલવારની ધાર પર શાંતિ
હાલમાં સ્થિતિ નાજુક છે. એક તરફ ટ્રમ્પ વહીવટીતંત્રની આક્રમકતા છે અને બીજી તરફ ઈરાનનું પોતાના અસ્તિત્વને બચાવવાનું સંઘર્ષ. જો ઈરાને 24 કલાકની આ મોહલતનો ઉપયોગ કૂટનીતિક સમજૂતી માટે નહીં કર્યો, તો ગલ્ફના શાંત દેખાતા પાણીમાં યુદ્ધના મોજા ઉછળવા નક્કી છે.
દુનિયાના બાકીના દેશો આ સમયે શ્વાસ રોકીને બેઠા છે. કૂટનીતિ અને ટકરાવ વચ્ચેનું આ અંતર ખૂબ ઓછું છે, અને આગામી 24 કલાક નક્કી કરશે કે શું દુનિયા એક વધુ આર્થિક અને સૈન્ય સંકટ તરફ જઈ રહી છે, કે પછી શાંતિનો કોઈ નવો રસ્તો ખુલશે.
