ઈરાન પર અમેરિકાના હુમલા બાદ વૈશ્વિક બજારમાં હલચલ, ક્રૂડ ઓઈલના ભાવ વધવાની શક્યતા
મધ્ય પૂર્વની સ્થિતિ ફરી એકવાર અત્યંત તંગ બની ગઈ છે. રવિવારે અમેરિકી સેના દ્વારા ઈરાનના પાંચ મુખ્ય પ્રાંતો—હોર્મુઝગાન, મરકાઝી, અહવાઝ, બુશેહર અને ખુઝેસ્તાન પર કરવામાં આવેલા ભીષણ હુમલાઓએ વૈશ્વિક રાજકારણમાં હલચલ મચાવી દીધી છે. આ કાર્યવાહી એવા સમયે થઈ છે જ્યારે બંને દેશો વચ્ચે તણાવ ચરમસીમા પર હતો અને શાંતિની આશાઓ લગભગ સમાપ્ત થઈ ગઈ હતી.
હુમલાનું મુખ્ય કેન્દ્ર: સૈન્ય મથકો અને મિસાઇલ સિસ્ટમ
મળેલી માહિતી મુજબ, અમેરિકી સૈન્ય કાર્યવાહીનું મુખ્ય લક્ષ્ય ઈરાની મિસાઇલ સિસ્ટમ, એર ડિફેન્સ યુનિટ્સ અને ઈસ્લામિક રિવોલ્યુશનરી ગાર્ડ કોર (IRGC) ની સ્પીડ બોટ હતી. અમેરિકી અધિકારીઓનું કહેવું છે કે આ હુમલો હોર્મુઝની સામુદ્રધુની (Strait of Hormuz) માં વ્યાપારી જહાજોની સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરવા અને ઈરાનની આક્રમક ક્ષમતાઓને મર્યાદિત કરવા માટે કરવામાં આવ્યો છે.
બંદર અબ્બાસ અને કેશમ ટાપુ પર પણ જોરદાર ધડાકાઓ સંભળાયા હતા. કેશમના ગવર્નર હુસૈન અમીર તૈમુરીએ પુષ્ટિ કરી છે કે ટાપુ પર લગભગ ૧૦ થી ૧૧ ગોળા પડ્યા હતા, જે સીધા સૈન્ય મથકોને નિશાન બનાવીને છોડવામાં આવ્યા હતા. જોકે ઈરાની પ્રશાસને નાગરિક નુકસાન ન્યૂનતમ હોવાનું જણાવ્યું છે, પરંતુ સરકારી ન્યૂઝ એજન્સી IRNA એ હોર્મુઝગાન પ્રાંતમાં એક મેન્ટેનન્સ કર્મચારીના મોત અને કેટલાક અન્ય લોકો ઘાયલ થયાની પુષ્ટિ કરી છે.
ટ્રમ્પની ‘શક્તિ પ્રદર્શન’ વાળી રણનીતિ
હુમલાની વચ્ચે, અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે સોશિયલ મીડિયા પર તેમના ઘાતક હથિયારોની તસવીરો શેર કરીને કડક સંદેશ આપ્યો છે. તેમણે F-22 રેપ્ટર, B-1B લેન્સર અને B-2 સ્પિરિટ જેવા અદ્યતન બોમ્બર વિમાનોની તસવીરો પોસ્ટ કરી છે. નિષ્ણાતો માને છે કે ટ્રમ્પનું આ પગલું માત્ર ઈરાનને ડરાવવા માટે જ નહીં, પરંતુ દુનિયાને અમેરિકી સૈન્ય તાકાતની યાદ અપાવવાનું પણ એક માધ્યમ છે.
યુએસ સેન્ટકોમે સ્પષ્ટતા કરી છે કે આ કાર્યવાહી રાષ્ટ્રપતિ ટ્રમ્પના સીધા આદેશ પર કરવામાં આવી હતી. આનો હેતુ ઈરાનને હોર્મોઝ સ્ટ્રેટને અવરોધિત કરવાથી અને વૈશ્વિક વેપારમાં ખલેલ પહોંચાડતા અટકાવવાનો છે.
વિવાદનું મૂળ કારણ શું છે?
હોર્મુઝની સામુદ્રધુની દુનિયાના સૌથી વ્યસ્ત દરિયાઈ માર્ગોમાંનો એક છે. તેલનો વૈશ્વિક પુરવઠોનો મોટો હિસ્સો આ માર્ગેથી પસાર થાય છે. અમેરિકાનું માનવું છે કે આ જળમાર્ગ પર ઈરાનનું વધતું નિયંત્રણ વૈશ્વિક અર્થતંત્ર માટે મોટો ખતરો છે. બીજી તરફ, ઈરાન તેને પોતાની સુરક્ષા અને વ્યૂહાત્મક સાર્વભૌમત્વનો ભાગ માને છે. છેલ્લા કેટલાક મહિનાઓમાં આ વિસ્તારમાં સતત વધતા તણાવે આ ટકરાવને અનિવાર્ય બનાવી દીધો હતો.
શાંતિ સમજૂતીનો અંત?
આ હુમલાઓએ અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે ચાલી રહેલી ૬૦ દિવસની અંતરિમ શાંતિ પ્રક્રિયાને સંપૂર્ણપણે પાટા પરથી ઉતારી દીધી છે, જે હજુ અડધી જ પૂરી થઈ હતી. રાષ્ટ્રપતિ ટ્રમ્પે સ્પષ્ટ કરી દીધું છે કે તેઓ આ સીઝફાયરને હવે પ્રભાવી માનતા નથી. જોકે, તેમણે રાજદ્વારી વાતચીતના દરવાજા સંપૂર્ણપણે બંધ કર્યા નથી, પરંતુ હાલની પરિસ્થિતિ કોઈ મોટા યુદ્ધના એંધાણ આપી રહી છે.
વૈશ્વિક બજાર અને ભવિષ્યની ચિંતાઓ
આ ટકરાવની અસર આખી દુનિયા પર પડી રહી છે. કાચા તેલના ભાવમાં ઉછાળાની આશંકા છે, જે વૈશ્વિક અર્થતંત્ર માટે ચિંતાનો વિષય છે. ઈરાને હજુ સુધી વળતા હુમલા પર કોઈ સત્તાવાર નિવેદન આપ્યું નથી, પરંતુ પ્રાદેશિક નિરીક્ષકો માને છે કે ઈરાન તરફથી વળતો પ્રહાર નિશ્ચિત છે.
દુનિયા હવે શ્વાસ અધ્ધર કરીને જોઈ રહી છે કે આ ‘શક્તિ પ્રદર્શન’ ક્યાંક પૂર્ણ યુદ્ધમાં ન ફેરવાય. શું કૂટનીતિ માટે હજુ પણ જગ્યા બાકી છે, કે આ ટકરાવ હવે અનિયંત્રિત થવા તરફ આગળ વધી રહ્યો છે? આગામી થોડા દિવસો વૈશ્વિક શાંતિ માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ રહેશે.
