ઈરાનનો પરમાણુ કાર્યક્રમ: શું તેહરાન ફરીથી ન્યુક્લિયર પ્રોગ્રામ શરૂ કરી રહ્યું છે? મોસાદનો દાવો અને વૈશ્વિક ચિંતાઓ
વૈશ્વિક રાજકારણ અને મધ્ય પૂર્વની અસ્થિર પરિસ્થિતિમાં ફરી એકવાર ઈરાનનો પરમાણુ કાર્યક્રમ (Iran Nuclear Program) ચર્ચાના કેન્દ્રમાં આવ્યો છે. ઇઝરાયલી ગુપ્તચર એજન્સી મોસાદ (Mossad) દ્વારા એક ચોંકાવનારો દાવો કરવામાં આવ્યો છે, જેણે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે મોટી હલચલ મચાવી દીધી છે. દાવા મુજબ, ઈરાને તેના યુરેનિયમ સંવર્ધન (Uranium Enrichment) માટે ઉપયોગમાં લેવાતા અત્યંત સંવેદનશીલ સેન્ટ્રીફ્યુઝ મશીનોને એક અત્યંત સુરક્ષિત ભૂગર્ભ સ્થળે ખસેડી દીધા છે. આ સ્થળ ‘પિકએક્સ માઉન્ટેન’ (Parchin/Pikex Mountain) તરીકે ઓળખાય છે. આ ખુલાસા બાદ અમેરિકા અને પશ્ચિમી દેશોની ચિંતાઓમાં ભારે વધારો થયો છે.
આ લેખમાં આપણે ઈરાનના આ શંકાસ્પદ પરમાણુ કાર્યક્રમ, પિકએક્સ માઉન્ટેનનું રહસ્ય, મોસાદ અને અમેરિકી અખબારોના દાવાઓ તેમજ આ સમગ્ર મામલાની વૈશ્વિક અસરો વિશે વિગતવાર ચર્ચા કરીશું.
વોલ સ્ટ્રીટ જર્નલનો રિપોર્ટ: પડદા પાછળ ચાલી રહી છે તૈયારીઓ?
પ્રતિષ્ઠિત અમેરિકન અખબાર ‘વોલ સ્ટ્રીટ જર્નલ’ માં પ્રકાશિત થયેલા એક અહેવાલ મુજબ, ઇઝરાયલી અને અમેરિકન અધિકારીઓએ પુષ્ટિ આપી છે કે તાજેતરના ઇઝરાયલ-ઈરાન સંઘર્ષ પછી તેહરાને તેની પરમાણુ પ્રવૃત્તિઓ ગુપ્ત રાખવા માટે એક મોટું પગલું ભર્યું છે. ઈરાને તેના યુરેનિયમ સંવર્ધન સેન્ટ્રીફ્યુજને જમીનથી સેંકડો ફૂટ નીચે બનાવેલી ગુફાઓ અને ટનલોને સુરક્ષિત કરવા માટે સ્થાનાંતરિત કર્યા છે.
ગુપ્તચર અહેવાલોમાં દાવો કરવામાં આવ્યો છે કે આ ગુપ્ત માહિતી ઇઝરાયલે અમેરિકા સાથે પણ શેર કરી છે. નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે ઈરાન ભવિષ્યમાં કોઈપણ આંતરરાષ્ટ્રીય દબાણ કે હુમલાથી બચવા માટે આ અંડરગ્રાઉન્ડ નેટવર્કનો ઉપયોગ કરીને ગુપ્ત રીતે પોતાનું પરમાણુ મિશન આગળ વધારી શકે છે.
શું છે ‘પિકએક્સ માઉન્ટેન’ અને તેનું રહસ્ય?
પિકએક્સ માઉન્ટેન (જેને માઉન્ટ કોલાંગ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે) એ ઈરાનનો એક અત્યંત ખાનગી અને કડક સુરક્ષા ધરાવતો પહાડી વિસ્તાર છે. આ સ્થળ કુખ્યાત નતાન્ઝ યુરેનિયમ એનરિચમેન્ટ સેન્ટરની આસપાસ જ આવેલું છે, જે ભૂતકાળમાં પણ અનેક રહસ્યમય વિસ્ફોટો અને હુમલાઓનું કેન્દ્ર રહ્યું છે.
અભેદ્ય ભૂગર્ભ ટનલ નેટવર્ક: આ પહાડની અંદર વિશાળ અને ઊંડી સુરંગોનું નેટવર્ક બનાવવામાં આવ્યું છે. આ ટનલ એટલી ઊંડાઈએ અને મજબૂત છે કે દુનિયાના સૌથી શક્તિશાળી ગણાતા અમેરિકી ‘બંકર-બસ્ટર’ બોમ્બ પણ તેને સરળતાથી નષ્ટ કરી શકે તેમ નથી.
જૂના વિસ્ફોટનો વિકલ્પ: વર્ષ 2020માં ઈરાનના એક મુખ્ય અંડરગ્રાઉન્ડ સેન્ટ્રીફ્યુઝ એસેમ્બલી સેન્ટરમાં રહસ્યમય વિસ્ફોટ થયો હતો અને તે તબાઈ થઈ ગયું હતું. આ ઘટના બાદ ઈરાને નુકસાનથી બચવા માટે આ પિકએક્સ માઉન્ટેનને એક નવા અને સુરક્ષિત વિકલ્પ તરીકે વિકસાવ્યું છે.
તાજેતરની ગતિવિધિઓ અને વધી રહેલી ચિંતાઓ
ઇન્સ્ટિટ્યુટ ફોન્સ એન્ડ ઇન્ટરનેશનલ સિક્યોરિટીના તાજેતરના સેટેલાઇટ ઇમેજ અને અહેવાલો દર્શાવે છે કે છેલ્લા કેટલાક મહિનાઓમાં પિકએક્સ માઉન્ટેન વિસ્તારમાં ભારે વાહનો (ટ્રકો) ની અવરજવર અને બાંધકામની પ્રવૃત્તિઓમાં નોંધપાત્ર વધારો થયો છે.
ટનલના પ્રવેશદ્વારોને વધુ મજબૂત બનાવવામાં આવી રહ્યા છે.
મોટા પાયે પાયાની સુવિધાઓ (Infrastructure) ઊભી કરવામાં આવી રહી છે.
આ બધી ગતિવિધિઓ એ તરફ ઈશારો કરે છે કે ઈરાન અહીં પરમાણુ મશીનરીને સુરક્ષિત રાખવા અથવા યુરેનિયમ સંવર્ધન માટેનું એક નવું નાનું પરંતુ અત્યંત અસરકારક કેન્દ્ર શરૂ કરવા જઈ રહ્યું છે.
આ જ કારણ છે કે ઇઝરાયલ અને તેના સહયોગી દેશો આ વિસ્તાર પર અત્યંત બારીકાઈથી નજર રાખી રહ્યા છે.
સેન્ટ્રીફ્યુઝ મશીનો શા માટે આટલા મહત્વપૂર્ણ છે?
પરમાણુ ટેકનોલોજીની દ્રષ્ટિએ સેન્ટ્રીફ્યુઝ એ સૌથી મહત્ત્વપૂર્ણ અને સંવેદનશીલ ઉપકરણો છે.
ઓપરેટિંગ સિસ્ટમ: આ મશીનો અતિશય હાઇ સ્પીડ પર ફરે છે, જે યુરેનિયમ ગેસમાંથી તેના સમસ્થાનિકો (Isotopes) ને અલગ કરીને તેને સંવર્ધિત (Enrich) કરવાનું કામ કરે છે.
બેધારી તલવાર: ઓછી માત્રામાં સંવર્ધિત યુરેનિયમનો ઉપયોગ શાંતિપૂર્ણ હેતુઓ માટે એટલે કે વીજળી ઉત્પન્ન કરવા (Nuclear Energy Production) માટે થાય છે. પરંતુ, જો યુરેનિયમને ઉચ્ચ સ્તર સુધી સંવર્ધિત (High-grade Enrichment) કરવામાં આવે, તો તેનો ઉપયોગ પરમાણુ હથિયારો (Nuclear Weapons) બનાવવા માટે થઈ શકે છે.
આ જ કારણ છે કે ઈરાન દ્વારા સેન્ટ્રીફ્યુઝની આ હેરાફેરી અને તેના ગુપ્ત સંચાલનને લઈને વૈશ્વિક મહાસત્તાઓ સતર્ક થઈ ગઈ છે.
ISRAELI INTEL: IRAN MOVED THOUSANDS OF CENTRIFUGES DEEP UNDERGROUND
Israeli intelligence reportedly believes Tehran transferred thousands of nuclear centrifuges into the Pickaxe Mountain tunnel complex near Natanz after the June 2025 war.
Buried beneath hundreds of feet of… pic.twitter.com/1X3448myqG
— Mossad Commentary (@MOSSADil) July 21, 2026
ઈરાનનું વલણ: ” અમારો હેતુ સંપૂર્ણપણે શાંતિપૂર્ણ છે”
એક તરફ જ્યાં ઇઝરાયલ અને અમેરિકા ઈરાન પર ગંભીર આરોપો લગાવી રહ્યા છે, તો બીજી તરફ ઇરાને આ તમામ દાવાઓને ફગાવી દીધા છે. ઈરાની સરકારનું હંમેશાંથી એવું નિવેદન રહ્યું છે કે તેમનો પરમાણુ કાર્યક્રમ કોઈપણ પ્રકારના સૈન્ય કે હથિયાર બનાવવાના હેતુ માટે નથી.
ઈરાનનો દાવો છે કે:
તે માત્ર વૈજ્ઞાનિક સંશોધન અને નાગરિક ઉપયોગ માટે પરમાણુ ઉર્જા વિકસાવી રહ્યો છે.
આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદાઓ અને નિરીક્ષકોના વ્યાસપીઠ પર ઈરાને અનેકવાર સ્પષ્ટ કર્યું છે કે તે પરમાણુ હથિયાર બનાવવા માંગતો નથી.
છતાં, પશ્ચિમી દેશો અને ઈઝરાયલને ઈરાનના આ વચનો પર વિશ્વાસ નથી. મધ્ય પૂર્વની રાજનીતિ અને વૈશ્વિક સુરક્ષા માટે આ વિવાદ એક સમય bomb સમાન બની ગયો છે, જે ગમે ત્યારે મોટો વળાંક લઈ શકે છે. આગામી સમયમાં આંતરરાષ્ટ્રીય એજન્સીઓ આ મામલે શું પગલાં ભરે છે તે જોવું રહ્યું.
