ખાડી દેશોમાં નવો સમીકરણ! શું ઓમાન સાથે મળીને ઈરાન કરશે જહાજો પર નિયંત્રણ?
મિડલ ઈસ્ટ (Middle East) માં આજકાલ ભૂ-રાજકીય ઉથલપાથલ ચરમસીમા પર છે. એક તરફ જ્યાં અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેનો તણાવ સતત ગાઢ બનતો જઈ રહ્યો છે, તો બીજી તરફ તેહરાને એક એવો મોટો દાવો કર્યો છે જેનાથી આખી દુનિયાની નજર ફરી એકવાર ખાડી દેશો પર કેન્દ્રિત થઈ ગઈ છે. ઈરાને દાવો કર્યો છે કે તેણે વ્યૂહાત્મક રીતે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ ‘હોર્મુઝ શિપિંગ રૂટ’ (Strait of Hormuz) ને લઈને ઓમાન સાથે એક મોટો કરાર કરી લીધો છે. જો આ કરાર સંપૂર્ણપણે અમલમાં આવી જાય છે, તો તેનાથી ઈરાનને ખાડી ક્ષેત્રમાં પ્રવેશતા પાણીના જહાજો પર સીધું નિયંત્રણ મળી જશે. તેને આંતરરાષ્ટ્રીય રાજનીતિમાં ઈરાન માટે અત્યાર સુધીની સૌથી મોટી કૂટનીતિક છૂટછાટોમાંથી એક માનવામાં આવી રહી છે. ચાલો જાણીએ કે આ કરારના શું અર્થ છે અને તેનાથી વૈશ્વિક રાજનીતિ પર શું અસર પડશે.
શું છે આખો મામલો અને ઈરાનનું સત્તાવાર નિવેદન?
અમેરિકા સાથે ચાલી રહેલા ભારે તણાવ અને કૂટનીતિક ખેંચતાણ વચ્ચે ઈરાનના વિદેશ મંત્રાલયના પ્રવક્તા ઇસ્માઇલ બઘાઈ (Esmaeil Baghaei) એ એક મહત્વપૂર્ણ નિવેદન જારી કર્યું છે. બુધવારે એક પ્રેસ બ્રીફિંગ દરમિયાન તેમણે સત્તાવાર રીતે પુષ્ટિ કરી કે ઈરાન અને ઓમાન વચ્ચે હોર્મુઝ શિપિંગ રૂટને લઈને કરાર નક્કી થઈ ગયો છે.
બઘાઈએ માહિતી આપતા જણાવ્યું કે તેહરાન અને મસ્કટ (ઓમાનની રાજધાની) વચ્ચે આ સમજૂતી સાથે જોડાયેલું એક સંયુક્ત નિવેદન (Joint Statement) આ સમયે અંતિમ સમીક્ષા અને ડ્રાફ્ટિંગના અંતિમ તબક્કામાં છે. તેમણે ખૂબ જ સંયમિત નિવેદન આપતા કહ્યું કે બંને દેશો વચ્ચે આ સમગ્ર વાતચીત અત્યંત વ્યાવસાયિક અને સકારાત્મક રીતે આગળ વધી રહી છે. જોકે, તેમણે એક તીખો સંકેત આપતા એ પણ જોડ્યું કે જો કેટલાક ‘ત્રીજા પક્ષ’ (એટલે કે પશ્ચિમી દેશો કે અમેરિકા) આ શાંતિ અને કૂટનીતિક પ્રક્રિયામાં વગર કારણે અડચણ ન નાખે, તો આ કરાર ખૂબ જ જલ્દી જમીની સ્તરે ઉતરી જશે.
ઈરાનને મળશે જહાજો પર સીધું નિયંત્રણ
જણકારોના મતે, ઈરાન અને ઓમાન વચ્ચેના આ પ્રસ્તાવિત કરારનું સૌથી મોટું અને મહત્વપૂર્ણ પાસું એ છે કે તેનાથી તેહરાનને હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ (જલડમરૂમધ્ય) ના રસ્તે ફારસની ખાડી (Persian Gulf) માં પ્રવેશતા તમામ કોમર્શિયલ અને કાર્ગો જહાજો પર જબરદસ્ત નિયંત્રણ મળી જશે.
બુધવારે ઈરાનના એક વરિષ્ઠ સરકારી સૂત્રની સાથે-સાથે આ ક્ષેત્રના અન્ય બે વરિષ્ઠ અધિકારીઓએ પણ આ વાતની પુષ્ટિ કરી છે. આંતરરાષ્ટ્રીય બાબતોના વિશ્વાસુઓનું માનવું છે કે જો ઈરાનનો આ દાવો સાચો સાબિત થાય છે, તો આ ઈરાન માટે છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં મળેલી સૌથી મોટી કૂટનીતિક અને વ્યૂહાત્મક સફળતામાંથી એક હશે. હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ દુનિયાના સૌથી સંવેદનશીલ તેલ વેપાર માર્ગોમાંથી એક છે, અને તેના પર ઈરાનનું વર્ચસ્વ વધવું સીધી રીતે પશ્ચિમી દેશો અને અમેરિકા માટે એક મોટું માથાનો દુખાવો બની શકે છે.
વૈશ્વિક વેપાર અને અમેરિકા માટે કેમ છે આ ચિંતાનો વિષય?
હોર્મુઝ જલડમરૂમધ્ય દુનિયાનો સૌથી વ્યસ્ત અને મહત્વપૂર્ણ ઉર્જા કોરિડોર (Energy Chokepoint) છે. દુનિયાનો એક બહુ મોટો હિસ્સો ક્રૂડ ઓઈલ (Crude Oil) આ જ રસ્તેથી પસાર થાય છે. આવી સ્થિતિમાં, જો આ રૂટ પર ઓમાન સાથે મળીને ઈરાનનું નિયંત્રણ મજબૂત થાય છે, તો વૈશ્વિક તેલ પુરવઠા પર ઈરાનની પકડ વધુ મજબૂત થઈ જશે.
અમેરિકા અને તેના સહયોગી દેશો પહેલેથી જ ઈરાનની વધતી ક્ષેત્રીય તાકાત અને તેની પરમાણુ નીતિઓને લઈને ચિંતિત રહે છે. અમેરિકા સતત ઈરાન પર લગામ કસવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યો છે, જેથી ખાડી દેશોના દરિયાઈ માર્ગો પર પશ્ચિમી દેશોનું વર્ચસ્વ જળવાઈ રહે. આવા સમયે ઓમાનનું ઈરાન સાથે હાથ મિલાવવું અને જહાજોના નિયંત્રણ સાથે જોડાયેલો કરાર કરવો વોશિંગ્ટન (અમેરિકા) ની ઊંઘ ઉડાડવા માટે પૂરતું છે.
આગળ શું થઈ શકે છે?
હાલમાં આખી દુનિયાની નજર ઈરાન અને ઓમાનના સંયુક્ત નિવેદનના અંતિમ સ્વરૂપ પર ટકેલી છે. આ જોવું ખૂબ જ રસપ્રદ રહેશે કે શું ઓમાન અને ઈરાન આ કરારને વગર કિસી બાહ્ય દબાણના અંતિમ સ્વરૂપ આપી શકે છે કે નહીં. આની સાથે જ, અમેરિકા આ સમગ્ર ઘટનાક્રમ પર શું પ્રતિક્રિયા આપે છે, તે પણ આગામી દિવસોમાં નક્કી કરશે કે મિડલ ઈસ્ટનું આ નવું કૂટનીતિક સમીકરણ યુદ્ધના મેદાનમાં બદલાશે કે કૂટનીતિના માધ્યમથી ઉકેલાઈ જશે. એક વાત સ્પષ્ટ છે—ઈરાનના આ પગલાએ વૈશ્વિક રાજનીતિના તાપમાનને ફરી એકવાર ખૂબ જ વધારી દીધું છે.
