માણસ વિના નિર્ણય લેવો ઉબરને પડ્યો ભારે! કમ્પ્યુટર અલ્ગોરિધમના કારણે લાગ્યો ઈતિહાસનો બીજો સૌથી મોટો દંડ
ડચ ડેટા પ્રોટેક્શન ઓથોરિટી (DPA) એ વૈશ્વિક રાઇડ-હેલિંગ કંપની ઉબર (Uber) પર ૮૨૫ મિલિયન યુરો (અંદાજે ૯૬૬ મિલિયન ડોલર એટલે કે ભારતીય ચલણમાં રૂ. ૮,૧૦૦ કરોડથી વધુ) નો જંગી દંડ ફટકાર્યો છે. કંપની પર એવો ગંભીર આરોપ છે કે તેણે કોઈ પણ માનવીય ચકાસણી કે સમીક્ષા વગર, માત્ર કમ્પ્યુટર અલ્ગોરિધમ અને સોફ્ટવેરના આધારે જ પોતાના ડ્રાઇવરોના એકાઉન્ટ સસ્પેન્ડ અને બ્લોક કરી દીધા હતા.
યુરોપના ‘જનરલ ડેટા પ્રોટેક્શન રેગ્યુલેશન’ (GDPR) ના નિયમો હેઠળ આ કારવાઈ ડેટા પ્રાઈવસી અને યુઝર રાઈટ્સના ઈતિહાસનો બીજો સૌથી મોટો દંડ ગણવામાં આવે છે. આ પહેલાં વર્ષ ૨૦૨૩ માં ફેસબુકની પેરન્ટ કંપની મેટા (Meta) પર ડેટા ટ્રાન્સફરના નિયમોના ભંગ બદલ ૧.૨ બિલિયન યુરોનો રેકોર્ડબ્રેક દંડ ફટકારવામાં આવ્યો હતો.
ઉબર પર કયા ગંભીર આરોપો મૂકવામાં આવ્યા છે?
ડચ રેગ્યુલેટરના જણાવ્યા અનુસાર, ઉબરે વર્ષ ૨૦૧૮ થી ૨૦૨૨ વચ્ચે ડ્રાઇવરોના એકાઉન્ટ્સ સસ્પેન્ડ કે ઓટો-બ્લોક કરવા માટે સંપૂર્ણપણે ‘ઓટોમેટેડ સિસ્ટમ’ (AI સોફ્ટવેર) નો ઉપયોગ કર્યો હતો. યુરોપિયન ડેટા પ્રોટેક્શન કાયદા મુજબ, જ્યારે કોઈ ટેકનોલોજીકલ નિર્ણય કોઈ વ્યક્તિની રોજીરોટી કે આજીવિકા પર સીધી અસર કરતો હોય, ત્યારે તેમાં માનવીય સમીક્ષા (Human Intervention) હોવી કાનૂની રીતે ફરજિયાત છે.
ઉબરનું આ ઓટોમેટેડ સોફ્ટવેર ગ્રાહકો તરફથી મળતા નીચા રેટિંગ્સ અથવા કોઈ છેતરપિંડીની આશંકા માત્રથી ડ્રાઇવરનું એકાઉન્ટ તરત જ સીધું બ્લોક કરી દેતું હતું. સૌથી ચિંતાજનક બાબત એ હતી કે ડ્રાઇવરોને એ વાતની જાણ પણ કરવામાં આવતી નહોતી કે તેમના એકાઉન્ટને બ્લોક કરવાનો નિર્ણય કોઈ માણસે નહીં પરંતુ કમ્પ્યુટર પ્રોગ્રામિંગે લીધો છે, જે તેમના મૂળભૂત અધિકારોનું સ્પષ્ટ ઉલ્લંઘન હતું.
નીધરલેન્ડ્સના રેગ્યુલેટરે કેમ કરી આ કારવાઈ?
આ સમગ્ર મામલાની શરૂઆત ફ્રાન્સના ઉબર ડ્રાઇવરો દ્વારા કરવામાં આવેલી ફરિયાદોથી થઈ હતી. ડ્રાઇવરોના યુનિયને આરોપ લગાવ્યો હતો કે ઓટોમેટેડ બ્લોકિંગના કારણે ઘણા નિર્દોષ ડ્રાઇવરોની રોજીરોટી રાતોરાત છીનવાઈ ગઈ હતી અને તેમને પોતાની સફાઈ રજૂ કરવાનો મોકો પણ મળ્યો નહોતો.
કારણ કે યુરોપિયન યુનિયનમાં ઉબરનું પ્રાદેશિક મુખ્યાલય (Regional Headquarters) નેધરલેન્ડ્સના એમ્સટરડમ શહેરમાં આવેલું છે, તેથી નિયમ મુજબ ડચ ડેટા પ્રોટેક્શન ઓથોરિટીને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે આ કેસની તપાસ કરવાનો અને ચુકાદો આપવાનો કાનૂની અધિકાર મળ્યો હતો.
દંડના નિર્ણય પર ઉબરની પ્રતિક્રિયા
ઉબરે ડચ ઓથોરિટીના આ નિર્ણય અને જંગી દંડને સંપૂર્ણપણે અયોગ્ય ગણાવ્યો છે. કંપનીએ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે તે આ આકરા આદેશ સામે ઉપલી અદાલતમાં અપીલ કરશે.
કંપનીના સત્તાવાર પ્રવક્તાએ જણાવ્યું હતું કે, “અમે આ નિર્ણય અને જરૂરિયાત કરતાં વધુ પડતા આકરા દંડથી બિલકુલ સહમત નથી.”
ઉબરે પોતાના બચાવમાં દાવો કર્યો છે કે:
કંપની કોઈ પણ ડ્રાઇવરનું એકાઉન્ટ માનવીય તપાસ વગર કાયમી ધોરણે બંધ કરતી નથી.
તેમની આંતરિક નીતિઓમાં માનવ અધિકારીઓ દ્વારા સમીક્ષા (Human Review) કરવાનો અને એકાઉન્ટ સસ્પેન્ડ થાય ત્યારે ડ્રાઇવરોને અપીલ કે વાંધો નોંધાવવાની પૂરતી તક આપવામાં આવે છે.
આ નિર્ણયનું મહત્વ શા માટે વધી જાય છે?
આ કાનૂની કારવાઈ માત્ર ઉબર પૂરતી મર્યાદિત નથી, પરંતુ તે સમગ્ર ગિગ ઈકોનોમી (Gig Economy) અને AI ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરતી કંપનીઓ માટે એક મોટો ચેતવણીરૂપ સંકેત છે.
હાલના સમયમાં ઝોમેટો, સ્વિકી, ઓલા, કે એમેઝોન જેવી એપ- આધારિત કંપનીઓ પોતાના કર્મચારીઓ અને પાર્ટનર્સનું મૂલ્યાંકન કરવા માટે અલ્ગોરિધમનો ઉપયોગ કરે છે. ડચ રેગ્યુલેટરના આ નિર્ણયથી એ સ્પષ્ટ થઈ ગયું છે કે કોઈ પણ આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ કે સોફ્ટવેરને માણસની રોજીરોટી છીનવી લેવાનો આખરી અધિકાર આપી શકાય નહીં.
