ટ્રમ્પ વહીવટીતંત્રનો વિવાદાસ્પદ નિર્ણય: યુએસ સેનાને મદદ કરનારા અફઘાનોના પરિવારોને સેન્ટ્રલ આફ્રિકન રિપબ્લિક ડિપોર્ટ કરાયા
અમેરિકાની ટ્રમ્પ સરકાર દ્વારા હાથ ધરવામાં આવેલા કડક ઇમિગ્રેશન અભિયાન અને “થર્ડ કન્ટ્રી એગ્રીમેન્ટ” (ત્રીજા દેશના કરારો) ની નીતિએ વૈશ્વિક સ્તરે મોટો વિવાદ ઊભો કર્યો છે. અમેરિકી સશસ્ત્ર દળો અને ગુપ્તચર સંસ્થાઓને મદદ કરનારા અફઘાન નાગરિકોના સગા-સંબંધીઓ તથા અન્ય દેશોના આશ્રયાર્થીઓને અમેરિકાએ કાયદાકીય છટકબારીઓનો ઉપયોગ કરીને મધ્ય આફ્રિકન ગણરાજ્ય (Central African Republic – CAR) ખાતે દેશનિકાલ (Deport) કરી દીધા છે. આ નિર્ણયોને પગલે માનવાધિકાર સંગઠનો અને આવ્રજન વકીલોમાં ભારે રોષ જોવા મળી રહ્યો છે.
મુખ્ય ઘટનાક્રમ અને ડિપોર્ટેશન વિમાનની વિગતો
તાજેતરમાં વોશિંગ્ટનથી ઉપડેલી એક વિશેષ ફ્લાઇટ મધ્ય આફ્રિકન ગણરાજ્યની રાજધાની બાંગુઇ (Bangui) ખાતે ઊતરી હતી. આ વિમાનમાં વિભિન્ન દેશોના ૨૦થી વધુ શરણાર્થીઓ અને આશ્રય માંગનારા નાગરિકો સવાર હતા.
- અફઘાન નાગરિકો: આ વિમાનમાં ૧૨ અફઘાન નાગરિકો હતા.
- ઈરાની નાગરિકો: ઈરાનમાંથી ભાગીને આવેલા ૮ નાગરિકો પણ સામેલ હતા.
- અન્ય દેશોના પ્રવાસીઓ: નેપાળ અને નિકારાગુઆ જેવા દેશોના નાગરિકોનો પણ આ યાદીમાં સમાવેશ થતો હતો.
માનવાધિકાર સંસ્થા ‘હ્યુમન રાઇટ્સ ફર્સ્ટ’ (Human Rights First) ના નીતિ નિર્દેશક સાવી આર્વીના જણાવ્યા અનુસાર, જૂન મહિના પછી સેન્ટ્રલ આફ્રિકન રિપબ્લિક મોકલવામાં આવેલી આ બીજી આવી ફ્લાઇટ હતી. આ અગાઉની ફ્લાઇટમાં પણ ઈરાનની એક મહિલા સહિત અનેક લોકોને મોકલવામાં આવ્યા હતા, જેઓ પોતાના દેશમાં રાજકીય અથવા ધાર્મિક ઉત્પીડનનો સામનો કરી રહ્યા હતા.
અફઘાન યુવકની કરૂણ કથા: તાલિબાનનો ભય અને પરિવારનું યોગદાન
આ ડિપોર્ટેશનમાં સૌથી વધુ ચોંકાવનારો કિસ્સો એક ૨૦ વર્ષીય અફઘાન યુવકનો સામે આવ્યો છે. અમેરિકી અદાલતે આ યુવકને તાલિબાન દ્વારા જીવનું જોખમ હોવાનું સ્વીકારીને અફઘાનિસ્તાન પરત મોકલવા સામે કાનૂની રક્ષણ આપ્યું હતું.
તેના વકીલ અલ્મા ડેવિડ દ્વારા રજૂ કરવામાં આવેલા કોર્ટના દસ્તાવેજો અનુસાર, આ યુવકના પરિવારને તાલિબાન તરફથી સતત જાનથી મારી નાખવાની ધમકીઓ મળી રહી હતી, કારણ કે તેના ભાઈઓએ યુએસ સૈન્યને સીધી મદદ કરી હતી.
- પ્રથમ ભાઈનું યોગદાન: તેનો એક ભાઈ હાલ અમેરિકામાં રહે છે અને તેણે વર્ષ ૨૦૨૧ માં તાલિબાનના કબજા પહેલાં અમેરિકી દળો સાથે ખભેથી ખભો મિલાવીને અફઘાન નેશનલ આર્મીમાં સેવા આપી હતી.
- બીજા ભાઈની શહાદત: તેનો બીજો ભાઈ અમેરિકી દળો દ્વારા તાલીમ પામેલો પાઇલટ હતો, જેની તાલિબાને નિર્મમ હત્યા કરી નાખી હતી.
અમેરિકી ન્યાયાધીશે સ્પષ્ટપણે સ્વીકાર્યું હતું કે જો આ યુવકને અફઘાનિસ્તાન મોકલવામાં આવશે તો તાલિબાન તેની હત્યા કરી દેશે. છતાં, ટ્રમ્પ વહીવટીતંત્રે તેને અફઘાનિસ્તાન મોકલવાને બદલે અજાણ્યા આફ્રિકન દેશમાં ધકેલી દીધો.
‘થર્ડ કન્ટ્રી એગ્રીમેન્ટ’ અને કાનૂની છટકબારીનો ઉપયોગ
અમેરિકી ઇમિગ્રેશન કાયદા હેઠળ જ્યારે કોઈ વ્યક્તિને તેના મૂળ દેશમાં અત્યાચારનો ભય હોય ત્યારે કોર્ટ તેને ‘વિથહોલ્ડિંગ ઓફ રિમૂવલ’ (Withholding of Removal) હેઠળ પોતાના દેશમાં મોકલવા સામે રોક લગાવે છે. જોકે, ટ્રમ્પ વહીવટીતંત્રે આ કાયદાની એક ગંભીર છટકબારી (Legal Loophole) નો ઉપયોગ કર્યો છે.
નિયમ મુજબ, જો કાનૂની રક્ષણ મળેલ હોય તો પણ વહીવટીતંત્ર શરણાર્થીને કોઈ ત્રીજા દેશ (Third Country) માં મોકલી શકે છે, જ્યાં સુધી તે દેશ તે વ્યક્તિને સ્વીકારવા તૈયાર હોય. ટ્રમ્પ સરકારે અનેક દેશો સાથે ગુપ્ત અથવા દ્વિપક્ષીય કરારો કર્યા છે. આ કરારો હેઠળ પ્રવાસીઓને એવા દેશોમાં દેશનિકાલ કરવામાં આવી રહ્યા છે જે દેશો સાથે તેમનો કોઈ વંશીય, ભાષાકીય કે સાંસ્કૃતિક સંબંધ નથી.
સેન્ટ્રલ આફ્રિકન રિપબ્લિકમાં પ્રવાસીઓ માટે જોખમ
જે દેશમાં આ શરણાર્થીઓને મોકલવામાં આવી રહ્યા છે, તે સેન્ટ્રલ આફ્રિકન રિપબ્લિક વિશ્વના સૌથી ગરીબ અને અસ્થિર વિસ્તારોમાંથી એક ગણાય છે. યુ.એસ. ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ સ્ટેટ (US Department of State) પોતે પોતાના નાગરિકો માટે આ દેશ માટે “લેવલ ૪ – પ્રવાસ ન કરવાની સલાહ” (Do Not Travel Advisory) જાહેર કરી ચૂક્યું છે.
- હિંસા અને અસુરક્ષા: CAR માં સશસ્ત્ર જૂથો, ગૃહયુદ્ધ અને આંતરિક સંગ્રામનો લાંબો ઇતિહાસ રહ્યો છે.
- માનવ અધિકારનો અભાવ: અહીં મોકલવામાં આવેલા અફઘાન અને ઈરાની નાગરિકો સ્થાનિક ભાષા (ફ્રેન્ચ અથવા સંગો) જાણતા નથી અને તેમની પાસે કોઈ આર્થિક સહારા કે પરિવાર નથી.
- નવા જોખમો: આંતરરાષ્ટ્રીય નિરીક્ષકોનું માનવું છે કે તાલિબાન કે અન્ય કટ્ટરપંથી જૂથોના એજન્ટો આવા અસ્થિર દેશોમાં આસાનીથી પહોંચીને આ શરણાર્થીઓને નિશાન બનાવી શકે છે.
માનવાધિકાર સંગઠનો અને વકીલોનો આક્રોશ
ટ્રમ્પ વહીવટીતંત્રની આ નીતિ સામે અમેરિકા અને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે વકીલો અને માનવાધિકાર જૂથોએ સખત વિરોધ નોંધાવ્યો છે.
આવ્રજન વકીલોનો આરોપ છે કે સરકાર શરણાર્થી કાયદાઓના આત્માને હણી રહી છે. જે લોકોએ અમેરિકાના સૈન્ય મિશન માટે પોતાના જીવન અને પરિવારને જોખમમાં મૂક્યા હતા, તેમને જ આજે અસુરક્ષિત આફ્રિકન અરણ્યમાં છોડી દેવામાં આવ્યા છે. વકીલો આ બાબતને અમેરિકાના નૈતિક મૂલ્યો અને વચનોનો મોટો વિશ્વાસઘાત ગણાવી રહ્યા છે.
માનવાધિકાર જૂથો અનુસાર, આ પ્રક્રિયા દ્વારા હજારો લોકોને એવા દેશોમાં ધકેલી દેવાયા છે જે દેશો તેમને સુરક્ષા આપવાની સ્થિતિમાં જ નથી. આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદાય હવે આ વિવાદિત નીતિ સામે યુનાઇટેડ નેશન્સ (UN) અને અમેરિકી સંસદમાં અવાજ ઉઠાવવાની તૈયારી કરી રહ્યો છે.
