વિશ્વના ફાર્મા બજારમાં ભારતીય ઉદ્યોગપતિઓનો દબદબો: દેશના top ૫ સૌથી ધનિક ફાર્મા ટાયકૂન્સમાં ૨ ગુજરાતી દિગ્ગજો સામેલ, જાણો અબજો ડોલરના સામ્રાજ્યની રસપ્રદ વિગતો
ભારતને સમગ્ર વિશ્વમાં “દુનિયાની ફાર્મસી” (Pharmacy of the World) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. જીવરક્ષક રસીઓથી લઈને સસ્તા દરે મળતી જેનરિક દવાઓ અને એક્ટિવ ફાર્માસ્યુટિકલ ઇન્ગ્રેડિયન્ટ્સ (API) ની નિકાસમાં ભારતીય ફાર્માસ્યુટિકલ કંપનીઓએ આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે અભૂતપૂર્વ સ્થાન પ્રાપ્ત કર્યું છે. વિશ્વના ખૂણે-ખૂણે ગુણવત્તાસભર અને વ્યાજબી દવાની પહોંચ સુનિશ્ચિત કરીને અબજો ડોલરની કમાણી કરનારા ભારતીય ફાર્માસ્યુટિકલ ઉદ્યોગપતિઓની સફળતાની ગાથા આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ગુંજતી રહી છે.
ફોર્બ્સ રિયલ ટાઇમ બિલિયોનેર્સ ૨૦૨૬ (Forbes Real-Time Billionaires 2026) ના તાજેતરના ડેટા અનુસાર, ભારતના ટોચના ૫ સૌથી ધનિક ફાર્મા ટાયકૂન્સમાં સાયરસ પૂનાવાલા, દિલીપ સંઘવી, મુરલી દિવી, પંકજ પટેલ અને સમીર મહેતાનો સમાવેશ થાય છે. વિશેષ અને ગૌરવપૂર્ણ બાબત એ છે કે આ ટોચના ૫ ધનકુબેરોમાં ૨ ગુજરાતી ઉદ્યોગપતિઓ દિલીપ સંઘવી અને પંકજ પટેલ પોતાના અસાધારણ વિઝન સાથે અગ્રેસર છે.
૧. સાયરસ પૂનાવાલા (સીરમ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ઇન્ડિયા): ૨૯ અબજ ડોલર
ફોર્બ્સની યાદી અનુસાર, ભારતના સૌથી ધનિક ફાર્માસ્યુટિકલ ઉદ્યોગપતિ તરીકે સાયરસ પૂનાવાલા પ્રથમ સ્થાને બિરાજમાન છે. તેમની કુલ નેટવર્થ આશરે ૨૯ અબજ ડોલર છે અને તેઓ વિશ્વના સૌથી ધનિક વ્યક્તિઓની યાદીમાં ૮૩મા ક્રમે આવે છે.
સાયરસ પૂનાવાલાએ વર્ષ ૧૯૬૬માં મહારાષ્ટ્રના પૂણે ખાતે ‘સીરમ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ઇન્ડિયા’ (SII) ની સ્થાપના કરી હતી. જે સમયે ભારતમાં રસીઓ માટે વિદેશી આયાત પર નિર્ભર રહેવું પડતું હતું, તે સમયે તેમણે સ્થાનિક સ્તરે રસી ઉત્પાદનનો પાયો નાખ્યો. આજે આ કંપની વિશ્વની સૌથી મોટી રસી ઉત્પાદક સંસ્થા બની ચૂકી છે. સીરમ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ દર વર્ષે ૧.૫ અબજથી પણ વધુ વેક્સિન ડોઝનું ઉત્પાદન કરીને વૈશ્વિક સ્તરે પહોંચાડે છે. ઓરી, પોલિયો, ઇન્ફ્લુએન્ઝા અને કોવિડ-૧૯ જેવી રોગચાળાની માતબર રસીઓનું ઉત્પાદન કરીને કંપનીએ કરોડો લોકોના જીવ બચાવ્યા છે. હાલમાં તેમના સુપુત્ર અદાર પૂનાવાલા કંપનીના સીઈઓ તરીકે કારોબારનું સંચાલન સફળતાપૂર્વક સંભાળી રહ્યા છે.
૨. દિલીપ સંઘવી (સન ફાર્માસ્યુટિકલ્સ): ૨૭.૨ અબજ ડોલર
ભારતના બીજા અને ગુજરાતના સૌથી ધનિક ફાર્મા ઉદ્યોગપતિ તરીકે સન ફાર્માના સંસ્થાપક દિલીપ સંઘવીનું નામ આવે છે. ૨૭.૨ અબજ ડોલરની વિશાળ સંપત્તિ ધરાવતા દિલીપ સંઘવી વિશ્વના ધનિકોની યાદીમાં ૯૦મા સ્થાને છે.
દિલીપ સંઘવીની સફળતાની કહાની અત્યંત પ્રેરણાદાયી છે. વર્ષ ૧૯૮૩માં તેમણે પોતાના પિતા પાસેથી માત્ર ૨૦૦ ડોલર ઉધાર લઈને એક નાનકડી દવાની સપ્લાય ક્ષેત્રે શરૂઆત કરી હતી. પોતાની તીવ્ર વ્યાપારિક બુદ્ધિમત્તા અને દીર્ઘદ્રષ્ટિથી તેમણે સન ફાર્માને ભારતની સૌથી મૂલ્યવાન ફાર્માસ્યુટિકલ કંપની બનાવી દીધી. સન ફાર્મા આજે પોતાની આવકનો મોટો હિસ્સો અમેરિકા અને યુરોપ જેવા વિદેશી બજારોમાંથી મેળવે છે. રેનબેક્સી (Ranbaxy) જેવી અગ્રણી વૈશ્વિક ફાર્મા કંપનીઓને હસ્તગત કરીને દિલીપ સંઘવીએ આંતરરાષ્ટ્રીય માર્કેટમાં ભારતનો ઝંડો લહેરાવ્યો છે.
૩. મુરલી દિવી (દિવિસ લેબોરેટરીઝ): ૧૩.૮ અબજ ડોલર
આ યાદીમાં ત્રીજા ક્રમે દિવિસ લેબોરેટરીઝના સ્થાપક મુરલી દિવી આવે છે. ફોર્બ્સ રિયલ ટાઇમ બિલિયોનેર્સ મુજબ તેમની નેટવર્થ ૧૩.૮ અબજ ડોલર છે અને તેઓ વૈશ્વિક સ્તરે ૨૨૭મા ક્રમે છે.
વર્ષ ૧૯૯૦માં સ્થપાયેલી દિવિસ લેબોરેટરીઝે દવાઓ બનાવવા માટે જરૂરી એવા ‘એક્ટિવ ફાર્માસ્યુટિકલ ઇન્ગ્રેડિયન્ટ્સ’ (API) ના ઉત્પાદનમાં વૈશ્વિક મોનોપોલી જેવી સ્થિતિ સર્જી છે. આજે વિશ્વની મોટી મોટી વૈશ્વિક ફાર્માસ્યુટિકલ કંપનીઓ પોતાના કસ્ટમ મેન્યુફેક્ચરિંગ માટે દિવિસ લેબ્સ પર નિર્ભર છે. કંપનીની કુલ આવકનો લગભગ ૯૦ ટકા હિસ્સો વિદેશી નિકાસમાંથી આવે છે, જે ભારત માટે વિદેશી હૂંડિયામણ મેળવવાનો મોટો સ્ત્રોત છે.
૪. પંકજ પટેલ (ઝાયડસ લાઇફ સાયન્સિસ): ૯.૬ અબજ ડોલર
અમદાવાદ સ્થિત જાણીતી ફાર્મા કંપની ઝાયડસ લાઇફ સાયન્સિસ લિમિટેડના ચેરમેન પંકજ પટેલ ૯.૬ અબજ ડોલરની નેટવર્થ સાથે દેશમાં ચોથા ક્રમના સૌથી ધનિક ફાર્મા ટાયકૂન છે. પંકજ પટેલના પરિવારે વર્ષ ૧૯૫૨માં આ કંપનીનો પાયો નાખ્યો હતો.
પંકજ પટેલના સક્ષમ નેતૃત્વ હેઠળ ઝાયડસ ગ્રૂપે જેનરિક વિજ્ઞાન, બાયોલોજિક્સ, વિટામિન્સ, નોવેલ ડ્રગ ડિસ્કવરી અને વિવિધ હેલ્થકેર પ્રોડક્ટ્સના ઉત્પાદનમાં વૈશ્વિક સ્તરે મોટી નામના મેળવી છે. રિસર્ચ એન્ડ ડેવલપમેન્ટ (R&D) પર વિશેષ ભાર મૂકનાર આ ગુજરાતી ગ્રૂપની કામગીરી હાલમાં તેમના પુત્ર શર્વિલ પટેલ એમડી તરીકે સંભાળી રહ્યા છે.
૫. સમીર મહેતા (ટોરેન્ટ ફાર્માસ્યુટિકલ્સ): ૮.૧ અબજ ડોલર
ટોરેન્ટ ગ્રૂપના સમીર મહેતા ૮.૧ અબજ ડોલરની સંપત્તિ સાથે દેશના ૫મા સૌથી ધનિક ફાર્મા પિતાંબર છે. તેમની સંપત્તિનો સૌથી મોટો હિસ્સો ફાર્માસ્યુટિકલ બિઝનેસ એટલે કે ટોરેન્ટ ફાર્મામાંથી આવે છે.
ટોરેન્ટ ફાર્મા ભારત અને લેટિન અમેરિકા જેવા બજારોમાં કાર્ડિયોવાસ્ક્યુલર અને સેન્ટ્રલ નર્વસ સિસ્ટમ (CNS) સંબંધિત દવામાં મોટું માર્કેટ શેર ધરાવે છે. ફાર્મા વ્યવસાય ઉપરાંત, સમીર મહેતા અને તેમનો પરિવાર ટોરેન્ટ પાવર મારફતે ઊર્જા ક્ષેત્રે પણ મોટું સ્થાન ધરાવે છે.
ભારતીય ફાર્મા ઉદ્યોગના આ પાંચ ધિગ્ગજ રોલ મોડેલ્સે સાબિત કરી બતાવ્યું છે કે સખત પરિશ્રમ, ગુણવત્તા અને નવીન સંશોધનો (Innovation) ના જોરે ભારતીય ઉદ્યોગો સમગ્ર વિશ્વ પર પોતાનો પ્રભાવ જમાવી શકે છે.
