દિલ્હીમાં SIR પ્રક્રિયાનો મોટો ધડાકો: તુઘલકાબાદમાં 47.8% વોટરો સરકી ગયા, જાણો ગ્રાઉન્ડ રિપોર્ટ અને આંકડાનું સત્ય
રાજધાની દિલ્હીમાં તાજેતરમાં બહાર પાડવામાં આવેલા ‘સ્પેશિયલ ઇન્ટેન્સિવ રિવિઝન’ (SIR) ના ડ્રાફ્ટ મતાધિકાર યાદીના પરિણામોએ સમગ્ર રાજકીય અને સામાજિક વર્તુળોમાં ભારે ચર્ચા જગાડી છે. ચૂંટણી પંચ દ્વારા હાથ ધરાયેલા આ વ્યાપક સર્વેક્ષણ બાદ દિલ્હીના ચૂંટણી ચિત્રમાં મોટો ફેરફાર જોવા મળી રહ્યો છે. સૌથી વધુ ચોંકાવનારા આંકડા દક્ષિણ દિલ્હીના તુઘલકાબાદ વિધાનસભા વિસ્તારમાંથી સામે આવ્યા છે, જ્યાં અડધાથી વધુ મતદારોના નામ આ ડ્રાફ્ટ યાદીમાંથી ગુમ થઈ ગયા છે. દિલ્હીમાં મતદારોના નામો આટલી મોટી સંખ્યામાં કપાવા પાછળના કારણો, વિવિધ વિસ્તારોના આંકડાકીય પરિદ્રશ્ય અને સામાન્ય નાગરિકો માટે હવે શું રસ્તો બચ્યો છે તેની વિગતવાર સમીક્ષા અહીં કરવામાં આવી છે.
૧. તુઘલકાબાદનું સ્થિતિ-વિશ્લેષણ: ૪૭.૮% નામ ગાયબ થવા પાછળના મુખ્ય કારણો
તુઘલકાબાદ વિધાનસભા ક્ષેત્રમાં અંદાજે ૪૭.૮% મતદારોના નામ નવી ડ્રાફ્ટ યાદીમાં દર્શાવાયા નથી. જ્યારે ગ્રાઉન્ડ લેવલ પર આ ક્ષેત્રની તપાસ કરવામાં આવી ત્યારે એ વાત સામે આવી કે આ પરિસ્થિતિ કોઈ એક ચોક્કસ કારણથી નહીં પરંતુ ત્રણ મુખ્ય વ્યાવહારિક સમસ્યાઓના લીધે સર્જાઈ છે:
રહેઠાણનું સ્થળાંતર (મકાન બદલવું): તુઘલકાબાદ અને તેની આસપાસના વિસ્તારોમાં ભાડાના મકાનમાં રહેતા અથવા તાજેતરમાં નવા મકાનમાં શિફ્ટ થયેલા પરિવારોની સંખ્યા ખૂબ મોટી છે. મોટાભાગના કિસ્સાઓમાં નાગરિકોનું જૂનું સરનામું જ સરકારી ચોપડે નોંધાયેલું હતું. જ્યારે બીએલઓ (બ્લોક લેવલ ઓફિસર) ચકાસણી માટે જૂના સરનામે પહોંચ્યા ત્યારે ત્યાં ઘર ખાલી મળ્યું અથવા અન્ય લોકો રહેતા હતા, જેના કારણે તે નામોને ‘સ્થળાંતરિત’ શ્રેણીમાં મૂકી દેવામાં આવ્યા.
સર્વેક્ષણ સમયે ઘર બંધ મળવું: દિલ્હી જેવા મહાનગરમાં મોટાભાગના પરિવારોમાં પતિ-પત્ની બંને નોકરી કે મજૂરી અર્થે સવારે વહેલા નીકળી જાય છે અને મોડી સાંજે પરત ફરે છે. દિવસ દરમિયાન બીએલઓ જ્યારે ડોર-ટુ-ડોર વેરિફિકેશન માટે આવતા ત્યારે મકાનો પર તાળાં લટકતાં મળતા હતા. વારંવારના ગvisit છતાં સંપર્ક ન થઈ શકવાને કારણે તે મતદારોની હાજરી પ્રમાણિત થઈ શકી નહીં.
જાગરૂકતાનો અભાવ અને બેદરકારી: દિલ્હીના ઘણા નાગરિકોમાં એવી ગેરસમજ હતી કે જો તેમની પાસે ચૂંટણી કાર્ડ છે અથવા તેમણે અગાઉની વિધાનસભા કે લોકસભા ચૂંટણીમાં મતદાન કર્યું છે, તો તેમને નવું ફોર્મ ભરવાની કે સરવેમાં ભાગ લેવાની જરૂર નથી. આ અજ્ઞાનતા અને સમયસર ફોર્મ ન સબમિટ કરવાની આળસને કારણે પણ લાખો લોકો યાદીમાંથી બહાર ફેંકાઈ ગયા.
૨. દિલ્હીના અન્ય વિસ્તારો અને આંકડાકીય સરખામણી
સિસ્ટમમાં થયેલા આ ફેરફારની અસર માત્ર તુઘલકાબાદ પૂરતી સીમિત નથી. સરકારી આંકડા દર્શાવે છે કે SIR પ્રક્રિયા પહેલાં દિલ્હીમાં અંદાજે ૧.૪૫ કરોડ નોંધાયેલા મતદારો હતા. પરંતુ, હાલની નવી ડ્રાફ્ટ યાદીમાં આ સંખ્યા ઘટીને આશરે ૯૭.૫ લાખ થઈ ગઈ છે. એટલે કે સમગ્ર દિલ્હીમાંથી અંદાજે ૪૭.૫ લાખ મતદારો (ચોક્કસ ટકાવારી મુજબ ૩૨.૮૩૩%) હાલ પૂરતા યાદીની બહાર છે. સમગ્ર દેશમાં SIR લાગુ કરાયેલા રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં દિલ્હીનો આ દર સૌથી વધુ નોંધાયો છે.
રાજધાનીમાં એવા કુલ ૧૩ વિધાનસભા વિસ્તારો છે જ્યાં ૪૦% થી વધુ મતદારોના નામ ડ્રાફ્ટ યાદીમાં નથી. મુખ્ય વિસ્તારોના કપાતની ટકાવારી નીચે મુજબ છે:
તુઘલકાબાદ: ૪૭.૮%
ઓખલા: ૪૫.૨%
આર.કે. પુરમ: ૪૪.૪% (અગાઉના આંકડા મુજબ ૪૪.૪૬%)
કસ્તુરબા નગર: ૪૩.૯%
કાલકાજી: ૪૨.૭%
બદરપુર: ૪૨.૫%
નવી દિલ્હી: ૪૧.૬% (અગાઉના આંકડા મુજબ ૪૧.૭૬%)
જંગપુરા: ૪૧.૪%
મહરોલી: ૪૧.૦%
પટેલ નગર: ૪૦.૭%
માલવીય નગર: ૩૮.૬૪%
ગ્રેટર કૈલાશ: ૩૫.૦%
આ આંકડાઓનું એક ખાસ પાસું એ છે કે નામ રદ થવાની આ પ્રક્રિયા માત્ર કાચા મકાનો, ઝૂંપડપટ્ટી કે ગરીબ વસાહતો સુધી જ સીમિત નથી. આર.કે. પુરમ, નવી દિલ્હી, માલવીય નગર અને ગ્રેટર કૈલાશ જેવા પોશ અને ઉચ્ચ મધ્યમ વર્ગના વિસ્તારોમાં પણ મોટા પાયે મતદારોના નામ યાદીમાંથી બાદ થયા છે. આ દર્શાવે છે કે સ્થળાંતર અને ચકાસણી સમયે ગેરહાજરી એ દરેક વર્ગને સ્પર્શતી સમસ્યા રહી છે.
૩. ગેરહાજર અને સ્થળાંતરિત (Absent/Shifted) મતદારોનો વ્યાપ
ડ્રાફ્ટ સર્વેક્ષણમાં બહાર આવેલા ડેટા અનુસાર, જે ૪૭.૫ લાખ નામો બાદ કરવામાં આવ્યા છે તેમાંથી સૌથી મોટો હિસ્સો ‘અનુપસ્થિત/સ્થળાંતરિત’ (Absent/Shifted) વર્ગનો છે. આશરે ૪૩.૩૨ લાખથી વધુ નાગરિકોને તેમના નોંધાયેલા સ્થાન પર હાજર ન મળી આવવાને કારણે આ યાદીમાં મૂકવામાં આવ્યા છે. દિલ્હી જેવા વૈશ્વિક અને આર્થિક કેન્દ્રમાં લોકો નોકરી, વ્યવસાય કે સસ્તા મકાનની શોધમાં અવારનવાર એક વિસ્તારમાંથી બીજા વિસ્તારમાં અથવા અન્ય રાજ્યોમાં સ્થળાંતર કરતા હોય છે. આ વસ્તી વિષયક ગતિશીલતા (demographic mobility) હવે મતાધિકારના ચોપડે સ્પષ્ટ રીતે દેખાઈ રહી છે.
૪. સામાન્ય નાગરિકો માટે આગળનો રસ્તો અને ચૂંટણી પંચની સ્પષ્ટતા
જો તમારું કે તમારા પરિવારના સભ્યનું નામ આ ડ્રાફ્ટ વૉટર લિસ્ટમાં નથી, તો ગભરાવાની જરૂર નથી. ભારતીય ચૂંટણી પંચે સ્પષ્ટતા કરી છે કે ડ્રાફ્ટ યાદીમાંથી નામ હટવું એ કોઈ અંતિમ ચુકાદો નથી. આ માત્ર એક પ્રારંભિક મુસદ્દો છે જેને આખરી ઓપ આપતા પહેલા જાહેર જનતા પાસેથી દાવા અને વાંધા મંગાવવામાં આવે છે.
જો તમારું નામ ડ્રાફ્ટમાંથી ગાયબ હોય, તો તમે નીચે મુજબના પગલાં ભરી શકો છો:
દાવા અને વાંધા નોંધાવવાની મુદત: નાગરિકો ૩૦ સપ્ટેમ્બર સુધી પોતાના જરૂરી પુરાવા અને યોગ્ય ફોર્મ ભરીને ચૂંટણી પંચ સમક્ષ દાવો રજૂ કરી શકે છે.
ઓનલાઈન અને ઓફલાઈન પ્રક્રિયા: મતદારો ‘Voter Helpline App’ અથવા ચૂંટણી પંચના પ્લેટફોર્મ પર જઈને પોતાનું નામ ચેક કરી શકે છે અને જરૂરી સુધારા કે નવું નામ ઉમેરવા માટે એપ્લિકેશન કરી શકે છે. ઉપરાંત, સંબંધિત BLO નો સંપર્ક કરીને રૂબરૂ ફોર્મ જમા કરાવી શકાય છે.
આખરી મતદાર યાદી: રજૂ કરાયેલા તમામ દાવાઓ, દસ્તાવેજો અને ભૌતિક ચકાસણી પ્રક્રિયા પૂર્ણ કર્યા બાદ, ચૂંટણી પંચ દ્વારા ૪ નવેમ્બર ના રોજ આખરી (ફાઇનલ) મતદાર યાદી જાહેર કરવામાં આવશે.
૫. જાગરૂકતા જ સશક્તિકરણ છે
દિલ્હી જેવા શહેરની લોકશાહી પ્રક્રિયાને મજબૂત બનાવવા માટે દરેક નાગરિકે પોતાની મતાધિકાર પ્રત્યેની જવાબદારી સમજવી જરૂરી છે. SIR પ્રક્રિયાનો મૂળ હેતુ બોગસ વોટિંગ અટકાવવાનો અને મતદાર યાદીને પારદર્શક બનાવવાનો છે. પરંતુ, તેના કારણે કોઈ સાચો નાગરિક પોતાના વોટ આપવાના અધિકારથી વંચિત ન રહી જાય તે જોવાની જવાબદારી નાગરિકો અને તંત્ર બંનેની છે. જો તમે દિલ્હીના રહીશ છો, તો સમય બગાડ્યા વિના ૩૦ સપ્ટેમ્બર પહેલાં તમારું નામ યાદીમાં ચકાસી લેવું અને જો નામ ન હોય તો તાત્કાલિક અરજી કરી દેવી હિતાવહ છે.
