ઊંઘમાંથી ઉઠીને તરત હૃદયના ધબકારા વધી જાય છે? જાણો ક્યારે સામાન્ય ગણવું અને ક્યારે સાવધાન થવું
જીવનશૈલી: આપણી વ્યસ્ત અને તણાવપૂર્ણ દિનચર્યામાં ઘણી વખત આપણને સવારે ઊંઘમાંથી ઉઠતાની સાથે જ હૃદયના ધબકારા ખૂબ જ તેજ થઈ ગયા હોય અથવા છાતીમાં ધડકન અસામાન્ય લાગે તેવો અનુભવ થાય છે. ઘણા લોકો આવા સમયે ગભરાઈ જાય છે અને તેને સીધો હાર્ટ એટેક કે ગંભીર હૃદય રોગ સાથે જોડી દે છે. પરંતુ તબીબી નિષ્ણાતોના મતે, ઊંઘમાંથી જાગ્યા પછી તરત હૃદયના ધબકારા વધવા એ હંમેશા હાર્ટ એટેકનું લક્ષણ નથી હોતું. આ અનુભવ સામાન્ય શારીરિક ફેરફારો અથવા જીવનશૈલી સંબંધિત પરિબળોને કારણે પણ હોઈ શકે છે. તેમ છતાં, આ સમસ્યા કેમ થાય છે અને ક્યારે ડૉક્ટરની સલાહ લેવી જરૂરી બને છે તે જાણવું અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે.
અચાનક જાગ્યા પછી ધબકારા કેમ વધી જાય છે?
માનવ શરીરમાં કુદરતી રીતે જાગવાની અને ઊંઘવાની એક જૈવિક ઘડિયાળ (Circadian Rhythm) હોય છે. સવારે જ્યારે આપણે ઊંઘમાંથી જાગીએ છીએ, ત્યારે આપણું શરીર દિવસની પ્રવૃત્તિઓ માટે તૈયાર થઈ રહ્યું હોય છે. આ પ્રક્રિયા દરમિયાન શરીરમાં હોર્મોન્સ અને સિસ્ટમમાં કેટલાક કુદરતી બદલાવ આવે છે:
૧. કોર્ટિસોલ અને એડ્રેનાલિન હોર્મોનનું સ્તર: સવારના સમયે શરીરમાં ‘કોર્ટિસોલ’ નામના સ્ટ્રેસ હોર્મોનનું સ્તર કુદરતી રીતે વધે છે. આ હોર્મોન આપણને જાગૃત કરવામાં મદદ કરે છે, પરંતુ ક્યારેક તેના કારણે હાર્ટ રેટ અને બ્લડ પ્રેશરમાં તાત્કાલિક વધારો થઈ શકે છે.
૨. અચાનક એલાર્મ કે અવાજથી જાગવું: જો તમે ઘેરી ઊંઘમાં હોવ અને અચાનક મોટો એલાર્મ વાગે કે કોઈ મોટો અવાજ થાય, તો શરીર ‘ફાઇટ અથવા ફ્લાઇટ’ મોડમાં જતું રહે છે. આનાથી એડ્રેનાલિન હોર્મોનનો સ્ત્રાવ વધે છે અને ધબકારા અચાનક વધી જાય છે.
૩. ડીહાઇડ્રેશન (પાણીની ઉણપ): રાત્રે ૭ થી ૮ કલાકની ઊંઘ દરમિયાન આપણે પાણી પીતા નથી. જો શરીરમાં પાણીનું પ્રમાણ ઘટી જાય, તો લોહીનું ભ્રમણ જાળવી રાખવા માટે હૃદયને વધુ ઝડપથી પંપ કરવું પડે છે, જેથી સવારે ધબકારા તેજ લાગે છે.
૪. કેફીન અને મોડી રાતનું ભોજન: જો તમે રાત્રે મોડે સુધી ચા, કોફી કે દારૂનું સેવન કર્યું હોય અથવા ભારે ખોરાક લીધો હોય, તો તેની સીધી અસર ઊંઘની ગુણવત્તા અને સવારના હાર્ટ રેટ પર પડે છે.
કઈ શારીરિક કન્ડિશન હોઈ શકે છે જવાબદાર?
જો સવારે રોજબરોજ તમારા ધબકારા વધતા હોય, તો તે માત્ર સામાન્ય શારીરિક પ્રક્રિયા નથી પરંતુ કેટલીક આરોગ્ય વિષયક સ્થિતિનો સંકેત પણ હોઈ શકે છે:
સ્લીપ એપ્નિયા (Sleep Apnea): આ ઊંઘ સંબંધિત એક ગંભીર બીમારી છે જેમાં રાત્રે ઊંઘતી વખતે શ્વાસ વારંવાર થોડી સેકન્ડ માટે અટકી જાય છે. આનાથી શરીરમાં ઓક્સિજનનું સ્તર ઘટે છે અને સવારે જાગતી વખતે હૃદય પર ભારે દબાણ આવે છે.
ચિંતા અને એન્ઝાઇટી (Anxiety): જે લોકો માનસિક તણાવ કે એન્ઝાઇટી ડિસઓર્ડરથી પીડાય છે, તેમને સવારે જાગતા જ ગભરામણ અને ધબકારા વધવાની ફરિયાદ રહે છે.
થાઇરોઇડ અને એનિમીયા: હાઇપરથાઇરોઇડિઝમ (થાઇરોઇડનું વધુ પડતું સક્રિય હોવું) અથવા શરીરમાં લોહીની ઉણપ હોવાને કારણે પણ હૃદયના ધબકારા અસામાન્ય રીતે વધી શકે છે.
ક્યારે સાવધાન રહેવું અને ડૉક્ટરને બતાવવું?
જો સવારે ઉઠ્યા પછી માત્ર ધબકારા થોડી સેકન્ડ માટે વધે અને સામાન્ય રીતે શાંત થઈ જાય, તો ગભરાવાની જરૂર નથી. પરંતુ જો ધબકારા વધવાની સાથે નીચે મુજબના લક્ષણો દેખાય, તો વિલંબ કર્યા વિના તબીબી તપાસ કરાવવી જોઈએ:
છાતીમાં અસહ્ય દુખાવો, ભારેપણું કે બળતરા થવી.
શ્વાસ લેવામાં તકલીફ પડવી અથવા ગૂંગળામણ થવી.
ચક્કર આવવા, ખૂબ પરસેવો થવો કે બહોશ થઈ જવું.
હાથ, જડબા કે પીઠમાં દુખાવો ફેલાવો.
સ્વસ્થ રહેવા માટેના સરળ ઉપાયો
સવારે ધબકારા નિયંત્રિત રાખવા માટે રાત્રે પૂરતી અને શાંતિપૂર્ણ ઊંઘ લો. સવારે અચાનક ઝટકા સાથે ઉઠવાને બદલે ધીમેથી પથારીમાંથી ઊભા થાઓ. જાગતાની સાથે જ એક ગ્લાસ નવશેકું પાણી પીવાની ટેવ પાડો. રાત્રે મોડે સુધી સ્ક્રીન (મોબાઈલ/ટીવી) નો ઉપયોગ ટાળો અને હળવો ખોરાક લો. જો સમસ્યા સતત ચાલુ રહે, તો ઈસીજી (ECG) અને જરૂરી ટેસ્ટ કરાવીને ડૉક્ટરની સલાહ લેવી હિતાવહ છે
