સુપર અલ નીનોની અસરથી અનાજ સંકટની ચિંતા, ભારત માટે કેમ વધી શકે છે મુશ્કેલી?
હવામાનમાં થઈ રહેલા મોટા ફેરફારો વચ્ચે વિશ્વભરમાં કૃષિ અને ખાદ્ય સુરક્ષાને લઈને ચિંતા વધી રહી છે. વિદેશ મંત્રી એસ. જયશંકરે તાજેતરમાં વૈશ્વિક પરિસ્થિતિનો ઉલ્લેખ કરતાં આવનારા મહિનાઓમાં મોટા ખાદ્ય સંકટની આશંકા વ્યક્ત કરી છે. તેમના મતે યુદ્ધની સ્થિતિ, અનાજની સપ્લાયમાં વિક્ષેપ, ખાતરની અછત અને સંભવિત ‘સુપર અલ નીનો’ જેવી પરિસ્થિતિઓ એકસાથે પડકાર વધારી શકે છે.
ભારત જેવા કૃષિ આધારિત દેશમાં આ સ્થિતિનું મહત્વ વધુ છે. ચોમાસું, જમીનમાં ભેજ, સિંચાઈ માટે પાણી અને ખાતરની ઉપલબ્ધતા પાકના ઉત્પાદન સાથે સીધા જોડાયેલા છે. તેથી હવામાનની પેટર્નમાં મોટો ફેરફાર થાય તો તેની અસર ખેડૂતો ઉપરાંત અનાજના પુરવઠા અને બજારના ભાવ પર પણ પડી શકે છે.
શું છે સુપર અલ નીનો?
અલ નીનો પ્રશાંત મહાસાગરના વિષુવવૃત્તીય વિસ્તારમાં સમુદ્રના પાણીના તાપમાનમાં અસામાન્ય વધારો થવાની હવામાની ઘટના છે. તેના કારણે વિશ્વના અલગ-અલગ વિસ્તારોમાં વરસાદ અને તાપમાનની સામાન્ય પેટર્ન બદલાઈ શકે છે.
‘સુપર અલ નીનો’ શબ્દનો ઉપયોગ સામાન્ય રીતે અત્યંત મજબૂત અલ નીનો સ્થિતિ માટે થાય છે. જોકે તે કોઈ અલગ સત્તાવાર વૈજ્ઞાનિક વર્ગીકરણ નથી. આવી સ્થિતિમાં દક્ષિણ એશિયાના ચોમાસા પર અસર પડવાની શક્યતા રહે છે, જેના કારણે ખેતી માટે વરસાદ પર આધાર રાખતા વિસ્તારોમાં મુશ્કેલી વધી શકે છે.
ભારત માટે ચિંતા શા માટે?
ભારતમાં ખેતીનો મોટો હિસ્સો ચોમાસા સાથે જોડાયેલો છે. વરસાદ ઓછો પડે તો પાણીની અછત ઊભી થઈ શકે છે, જ્યારે ઓછા સમયમાં અતિભારે વરસાદ પડે તો ખેતરોમાં ઉભો પાક પણ નુકસાન પામી શકે છે.
2026ના ચોમાસા દરમિયાન પણ વરસાદની સ્થિતિ અસમાન રહી છે. જુલાઈમાં સરકાર દ્વારા જણાવાયું હતું કે દેશના કેટલાક વિસ્તારોમાં ચોમાસું મોડું પહોંચ્યું હતું અને El Niñoની સંભવિત અસર પર સતત નજર રાખવામાં આવી રહી હતી. તે સમયે સરકાર દ્વારા 262 સંવેદનશીલ જિલ્લાઓ માટે કૃષિ આકસ્મિક આયોજન અપડેટ કરવામાં આવ્યું હોવાનું જણાવાયું હતું.
એક તરફ દુષ્કાળ, તો બીજી તરફ ભારે વરસાદ
હવામાનમાં અનિયમિતતા માત્ર ઓછા વરસાદ સુધી સીમિત નથી. કેટલાક વિસ્તારોમાં લાંબો વરસાદી વિરામ જોવા મળે છે, જ્યારે અન્ય સ્થળોએ ટૂંકા સમયગાળામાં ભારે વરસાદને કારણે પાકને નુકસાન થઈ શકે છે.
તાજેતરના અહેવાલોમાં પણ ભારતમાં વરસાદની અછત અને તેની ખેતી પર પડતી અસર અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરવામાં આવી છે. સપ્ટેમ્બર દરમિયાન ઓછા વરસાદને કારણે જમીનમાં ભેજ અને રવિ પાકની વાવણી અંગે પણ પ્રશ્નો ઊભા થઈ શકે છે.
આ પ્રકારની સ્થિતિમાં ખેડૂતો માટે પાકની પસંદગી, સિંચાઈ અને વાવણીનો સમય વધુ મહત્વનો બની જાય છે.
ખાતરની અછત પણ મોટો મુદ્દો
ખાદ્ય સુરક્ષા માટે માત્ર વરસાદ જ મહત્વનો નથી. પાકનું ઉત્પાદન જાળવવા માટે યુરિયા, DAP સહિતના ખાતરોની ઉપલબ્ધતા પણ જરૂરી છે.
જયશંકરે વૈશ્વિક સ્તરે ખાતરની સપ્લાય પર પડતી અસરનો ઉલ્લેખ કર્યો હતો. રશિયા અને પશ્ચિમ એશિયા જેવા વિસ્તારોમાં ચાલી રહેલા સંઘર્ષો તથા પરિવહન સંબંધિત મુશ્કેલીઓ વૈશ્વિક ખાતર પુરવઠા પર અસર કરી શકે છે.
જોકે ભારત સરકારે રવિ સિઝન માટે ખાતરની ઉપલબ્ધતા અંગે અલગથી તૈયારી દર્શાવી છે. સપ્ટેમ્બર 2026ના અંતમાં કૃષિ મંત્રાલયે જણાવ્યું હતું કે 2026-27 રવિ સિઝન માટે શરૂઆતનો ખાતર સ્ટોક અગાઉના વર્ષ કરતાં વધારે છે.
ખાદ્યાન્ન ઉત્પાદનના લક્ષ્યમાં ઘટાડો
El Niño અને હવામાન સંબંધિત પડકારોને ધ્યાનમાં રાખીને કેન્દ્ર સરકારે 2026-27 માટે ખાદ્યાન્ન ઉત્પાદનનું લક્ષ્ય 373.93 મિલિયન ટન રાખ્યું છે. 2025-26 માટે અંદાજિત ઉત્પાદન 376.56 મિલિયન ટન હતું. એટલે નવા લક્ષ્યમાં આશરે 2.63 મિલિયન ટનનો ઘટાડો છે.
સરકારના જણાવ્યા મુજબ પાણીની ઉપલબ્ધતા, જમીનમાં ભેજ અને રાજ્યવાર પરિસ્થિતિને ધ્યાનમાં રાખીને પાકની પેટર્ન અંગે આયોજન કરવામાં આવી રહ્યું છે. ઓછા વરસાદવાળા વિસ્તારોમાં વધુ પાણી માગતા પાકને બદલે કઠોળ અને તેલીબિયાં જેવા પાક તરફ ધ્યાન આપવાની વાત પણ કરવામાં આવી છે.
સામાન્ય લોકો પર શું અસર થઈ શકે?
જો હવામાનની સમસ્યાને કારણે કોઈ પાકનું ઉત્પાદન ઘટે અને બીજી તરફ વૈશ્વિક સ્તરે અનાજ અથવા ખાતરની સપ્લાય પણ ખોરવાય, તો બજારમાં પુરવઠા પર દબાણ આવી શકે છે. તેની અસર ખાદ્ય ચીજોના ભાવ પર પડી શકે છે.
જોકે તેનો અર્થ એ નથી કે ભારતમાં ચોક્કસપણે મોટા પાયે અનાજની અછત સર્જાશે. દેશના અનાજના જથ્થા, સરકારી ખરીદી, આયાત-નિકાસ નીતિ, વરસાદની વાસ્તવિક સ્થિતિ અને આગામી પાકના ઉત્પાદન સહિત અનેક પરિબળો અંતિમ સ્થિતિ નક્કી કરશે.
સરકારની તૈયારીઓ પર પણ નજર
‘એલ નીનો’ (El Niño) ની સંભવિત અસરને ધ્યાનમાં રાખીને, કેન્દ્ર સરકારે વિવિધ વિભાગો સાથે મળીને તૈયારીઓની સમીક્ષા કરી છે. આમાં કૃષિ, જળ, ખાતર, ગ્રાહક બાબતો અને હવામાન વિભાગોનો સમાવેશ થાય છે. જિલ્લા સ્તરે પણ પાક, વરસાદ, જળાશયોમાં પાણીની સ્થિતિ અને કૃષિ માટે જરૂરી સામગ્રીની ઉપલબ્ધતા પર દેખરેખ રાખવાની વ્યવસ્થા કરવામાં આવી છે.
અર્થાત્ હાલની સ્થિતિને માત્ર એક હવામાની ઘટનાથી સમજવી યોગ્ય નથી. હવામાન, વૈશ્વિક યુદ્ધની સ્થિતિ, ખાતર-ઇંધણની સપ્લાય અને કૃષિ ઉત્પાદન જેવા અનેક પરિબળો મળીને આગામી મહિનાઓમાં ખાદ્ય બજારની દિશા નક્કી કરશે.
ખેડૂતો માટે પડકારનો સમય
આ સમગ્ર પરિસ્થિતિમાં સૌથી સીધી અસર ખેડૂતો પર પડી શકે છે. વરસાદની અનિશ્ચિતતા, પાણીની ઉપલબ્ધતા અને ઇનપુટ ખર્ચ વચ્ચે પાકનું આયોજન કરવું પડકારરૂપ બની શકે છે.
સરકાર દ્વારા સંવેદનશીલ વિસ્તારો માટે આકસ્મિક કૃષિ યોજનાઓ અને ઓછા પાણીમાં તૈયાર થઈ શકે તેવા પાકો પર ભાર મૂકવામાં આવી રહ્યો છે. બીજી તરફ હવામાનની સ્થિતિમાં આવતા ફેરફારોને ધ્યાનમાં રાખીને ખેડૂતો માટે સ્થાનિક કૃષિ વિભાગ અને કૃષિ નિષ્ણાતોની સલાહ મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે.
આથી ‘સુપર અલ નીનો’ને લઈને હાલ ચિંતા જરૂર વધી છે, પરંતુ તેની વાસ્તવિક અસર કેટલી રહેશે તે વરસાદની આગળની સ્થિતિ, તાપમાન અને વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઇન સહિતના અનેક પરિબળો પર નિર્ભર રહેશે.
