દુનિયામાં વધતી ખતરનાક રોગાણુ સંશોધન લેબ્સ, ક્યાં છે સૌથી વધુ અને કેટલું જોખમ?
કોરોના મહામારીને ઘણા વર્ષો વીતી ગયા હોવા છતાં દુનિયામાં ખતરનાક વાયરસ અને બેક્ટેરિયા પર થતી સંશોધન પ્રવૃત્તિ અંગે ચર્ચા અટકી નથી. ખાસ કરીને હાઈ-સિક્યોરિટી લેબોરેટરીઓની સંખ્યા વધતા સવાલ ઉઠી રહ્યો છે કે આવી લેબોરેટરીઓની જરૂર શા માટે પડી રહી છે અને તેમાં થતા સંશોધનથી સામાન્ય લોકો માટે કેટલું જોખમ ઊભું થઈ શકે છે?
રશિયાના સાઇબેરિયા વિસ્તારમાં તાજેતરમાં બનેલી એક ઘટનાએ આ ચર્ચાને ફરી વેગ આપ્યો છે. અહીં ગંભીર બીમારીઓ પેદા કરી શકે તેવા બેક્ટેરિયા પર સંશોધન કરતી લેબમાં કામ કરતી 28 વર્ષની કર્મચારી દાર્યા શિપિલોવાના મૃત્યુના અહેવાલો સામે આવ્યા છે. અહેવાલ પ્રમાણે 25 સપ્ટેમ્બરે લેબમાં કામ કરતી વખતે એક ટેસ્ટ ટ્યુબ તૂટી હતી અને તેમાં પ્લેગ સાથે સંબંધિત બેક્ટેરિયા હોવાનો દાવો કરવામાં આવ્યો હતો.
ત્યારબાદ કર્મચારીની તબિયત ખરાબ થઈ હતી અને ઓક્ટોબરની શરૂઆતમાં તેમનું મૃત્યુ થયું. તેમના સંપર્કમાં આવેલા આશરે 200 લોકોને દેખરેખ હેઠળ રાખવામાં આવ્યા હોવાનું જણાવાયું છે. જોકે, આ મૃત્યુ પ્લેગના ચેપને કારણે જ થયું હોવાનું હજુ સુધી સત્તાવાર રીતે સાબિત થયું નથી. રશિયાની આરોગ્ય એજન્સીએ મૃત્યુનું કારણ અજ્ઞાત ન્યુમોનિયા હોવાનું જણાવ્યું છે.
આથી આ ઘટનાને સીધી રીતે પ્લેગના ચેપ સાથે જોડવી યોગ્ય નથી. તેમ છતાં, ઘટનાએ દુનિયાભરની એવી લેબોરેટરીઓ તરફ ધ્યાન ખેંચ્યું છે જ્યાં ગંભીર અને સંભવિત રીતે જીવલેણ રોગાણુઓ પર સંશોધન થાય છે.
શું આવી લેબમાં ખરેખર વાયરસ બનાવવામાં આવે છે?
‘વાયરસ લેબ’ શબ્દ સાંભળતા ઘણી વખત એવી છબી ઊભી થાય છે કે ત્યાં નવા વાયરસ બનાવવાનું કામ થતું હશે. પરંતુ હકીકતમાં હાઈ-સિક્યોરિટી લેબોરેટરીઓનો હેતુ માત્ર રોગાણુ બનાવવાનો નથી.
વૈજ્ઞાનિકો આવી સુવિધાઓમાં વિવિધ ચેપી રોગોના સ્વરૂપને સમજવા, તેમની ઓળખ માટે ટેસ્ટ તૈયાર કરવા, રસી અને દવાઓ વિકસાવવા તથા ભવિષ્યમાં સંભવિત મહામારી સામે તૈયારી કરવા માટે સંશોધન કરે છે.
કોઈ રોગાણુ માનવ શરીરમાં કેવી રીતે પ્રવેશ કરે છે, કેવી રીતે ફેલાય છે અને તેની સામે કઈ સારવાર અસરકારક બની શકે છે તે જાણવા માટે નિયંત્રિત વાતાવરણમાં સંશોધન જરૂરી બની શકે છે.
કોરોના મહામારી દરમિયાન તેનું મહત્વ ખૂબ સ્પષ્ટ થયું હતું. નવી બીમારી સામે ઝડપથી ટેસ્ટિંગ શરૂ કરવું, રસી તૈયાર કરવી અને સારવારના વિકલ્પો શોધવા માટે વૈજ્ઞાનિક સંશોધનની મજબૂત વ્યવસ્થા જરૂરી હતી.
BSL-3 અને BSL-4 લેબોરેટરી એટલે શું?
ખતરનાક રોગાણુઓ સાથે કામ કરતી લેબોરેટરીઓમાં જૈવ સુરક્ષાના અલગ-અલગ સ્તર હોય છે. તેમાં BSL-3 અને BSL-4 સૌથી ઊંચા સુરક્ષા સ્તરોમાં આવે છે.
BSL-3 લેબોરેટરીમાં એવા રોગાણુઓ પર કામ કરવામાં આવી શકે છે જે ગંભીર બીમારી પેદા કરવાની ક્ષમતા ધરાવે છે અને ખાસ કરીને શ્વાસ દ્વારા ફેલાવાનું જોખમ ધરાવતા હોય. આવી જગ્યાએ હવાની અવરજવર, વ્યક્તિગત સુરક્ષા સાધનો, નિયંત્રિત પ્રવેશ અને અન્ય સુરક્ષા પ્રક્રિયાઓનું પાલન જરૂરી હોય છે.
બીજી તરફ BSL-4 લેબોરેટરી સૌથી ઉચ્ચ જૈવ સુરક્ષા સ્તર ધરાવે છે. અહીં અત્યંત ગંભીર અને જીવલેણ બીમારી પેદા કરી શકે તેવા રોગાણુઓ સાથે સંશોધન થઈ શકે છે. આવી સુવિધાઓમાં કર્મચારીઓની સુરક્ષા, હવા વ્યવસ્થા, કચરાનો નિકાલ અને લેબમાં પ્રવેશ સહિતની પ્રક્રિયાઓ ખૂબ જ કડક હોય છે.
એટલે BSL-4ને સામાન્ય સંશોધન લેબ કરતાં સંપૂર્ણપણે અલગ પ્રકારની સુરક્ષા વ્યવસ્થાવાળી સુવિધા માનવામાં આવે છે.
કોરોના પછી આવી લેબની જરૂરિયાત કેમ વધી?
કોરોના મહામારીએ વિશ્વના આરોગ્ય ક્ષેત્રને સૌથી મોટો પાઠ એ આપ્યો કે નવી મહામારી સામે માત્ર હોસ્પિટલ અને ડૉક્ટરો પૂરતા નથી. નવા રોગાણુને ઝડપથી ઓળખવો, તેની અસર સમજવી અને તેની સામે સારવાર અથવા રસી વિકસાવવી પણ એટલું જ જરૂરી છે.
આ માટે વૈજ્ઞાનિકોને એવી લેબોરેટરીની જરૂર પડે છે જ્યાં જોખમી રોગાણુઓ પર નિયંત્રિત રીતે સંશોધન કરી શકાય.
મહામારી પહેલાં પણ આવી લેબોરેટરીઓ અસ્તિત્વમાં હતી, પરંતુ કોવિડ-19 પછી ઘણા દેશોએ પોતાની જૈવિક સંશોધન ક્ષમતા અને રોગચાળા સામેની તૈયારી વધારવા પર ભાર મૂક્યો. નવી લેબ, વધુ સાધનો અને ઉચ્ચ સ્તરની સુરક્ષા વ્યવસ્થામાં રોકાણ વધ્યું.
આ રોકાણનો એક હેતુ એ પણ છે કે ભવિષ્યમાં કોઈ અજાણ્યો ચેપી રોગ ઝડપથી ફેલાય તો વૈજ્ઞાનિકો પાસે અગાઉથી સંશોધન અને તપાસની ક્ષમતા ઉપલબ્ધ હોય.
દુનિયામાં કેટલી હાઈ-કન્ટેનમેન્ટ લેબ છે?
2025માં પ્રકાશિત થયેલા એક વૈશ્વિક અભ્યાસ મુજબ દુનિયાના 149 દેશોમાં 3,515 BSL-3 લેબોરેટરીની ઓળખ કરવામાં આવી હતી. આ ઉપરાંત 34 દેશોમાં 110 BSL-4 લેબોરેટરી હોવાનું નોંધાયું હતું.
એટલે BSL-3 અને BSL-4 બંનેને મળીને આશરે 3,625 હાઈ-કન્ટેનમેન્ટ લેબોરેટરીનો આંકડો સામે આવે છે.
આ સંખ્યા જોતા એક બાબત સ્પષ્ટ થાય છે કે ખતરનાક રોગાણુઓ અંગેનું સંશોધન હવે માત્ર થોડા દેશો સુધી મર્યાદિત નથી. અનેક દેશોએ ચેપી રોગોના સંશોધન અને જાહેર આરોગ્યની તૈયારી માટે પોતાની ક્ષમતા વિકસાવી છે.
જોકે, અહીં એક મહત્વની બાબત છે. BSL-3 કે BSL-4 લેબની હાજરીનો અર્થ એ નથી કે ત્યાં નવા વાયરસ બનાવવામાં આવે છે. આવી સુવિધાઓમાં થતા સંશોધનનો મોટો હિસ્સો રોગની સમજ, નિદાન, સારવાર અને રસી સાથે સંબંધિત હોઈ શકે છે.
છેલ્લા દાયકાઓમાં BSL-4 લેબની સંખ્યા કેવી રીતે વધી?
અત્યંત ઉચ્ચ સુરક્ષા ધરાવતી BSL-4 લેબની સંખ્યા પણ સમય સાથે વધી છે.
1990માં દુનિયામાં અંદાજે 10થી 12 BSL-4 લેબ હતી.
2000 સુધીમાં આ સંખ્યા લગભગ 18થી 20 થઈ.
2010માં આશરે 40થી 42 લેબ સુધી પહોંચી.
2012માં આંકડો લગભગ 50થી 55 થયો.
2024માં 34 દેશોમાં આશરે 110 BSL-4 લેબની ઓળખ થઈ.
આ વૃદ્ધિ પાછળ ચેપી રોગો સામે સંશોધન ક્ષમતા વધારવાની જરૂરિયાત, નવી ટેક્નોલોજી અને જાહેર આરોગ્યની તૈયારીઓ જેવા અનેક કારણો હોઈ શકે છે.
સૌથી વધુ લેબ કયા દેશોમાં છે?
વિશ્વમાં હાઈ-કન્ટેનમેન્ટ લેબોરેટરીઓનું વિતરણ સમાન નથી. મોટી વૈજ્ઞાનિક સંશોધન વ્યવસ્થા, વિશાળ આરોગ્ય ક્ષેત્ર, યુનિવર્સિટીઓ અને ફાર્માસ્યુટિકલ ઉદ્યોગ ધરાવતા દેશોમાં આવી સુવિધાઓ વધુ જોવા મળે છે.
પરંતુ કોઈ દેશ પાસે લેબની સંખ્યા વધુ છે એટલે તે દેશમાંથી જોખમ પણ એટલું જ વધારે છે એવું સીધું કહેવું યોગ્ય નથી. જોખમ નક્કી કરતી વખતે લેબમાં કયા રોગાણુઓ પર કામ થાય છે, સુરક્ષા ધોરણો કેટલા કડક છે, કર્મચારીઓને કેવી તાલીમ આપવામાં આવે છે અને સરકાર તથા સ્વતંત્ર સંસ્થાઓ દ્વારા કેટલી દેખરેખ રાખવામાં આવે છે—આ બધી બાબતો મહત્વપૂર્ણ છે.
લેબમાં સુરક્ષા ચૂકથી ભૂતકાળમાં પણ ઘટનાઓ બની
ખતરનાક રોગાણુઓ સાથે સંશોધન કરતી વખતે સુરક્ષા સૌથી મોટો મુદ્દો છે. ઇતિહાસમાં લેબોરેટરી સાથે સંકળાયેલી કેટલીક ગંભીર ઘટનાઓ નોંધાઈ છે.
1978માં બ્રિટનમાં મેડિકલ ફોટોગ્રાફર જેનેટ પાર્કરને શીતળાનો ચેપ લાગ્યો અને તેમનું અવસાન થયું. તપાસમાં આ ચેપનો સંબંધ યુનિવર્સિટીની શીતળાની પ્રયોગશાળા સાથે હોવાનું જણાયું હતું.
2004માં બેઇજિંગમાં SARS પર સંશોધન કરતી લેબ સાથે સંકળાયેલી બે અલગ ઘટનાઓમાં સંશોધકો સંક્રમિત થયા હતા અને ચેપ લેબની બહાર સંપર્કમાં આવેલા લોકો સુધી પહોંચ્યો હતો.
2014માં અમેરિકામાં એન્થ્રેક્સના નમૂનાઓને પૂરતા પ્રમાણમાં નિષ્ક્રિય કર્યા વગર બીજી લેબમાં મોકલવાની ઘટના બની હતી. ત્યારબાદ લગભગ 75 કર્મચારીઓની દેખરેખ રાખવામાં આવી હતી. જોકે, કોઈ કર્મચારીમાં ચેપ જોવા મળ્યો ન હતો.
2019માં ચીનના લાનઝોઉમાં બ્રુસેલા બેક્ટેરિયાના સંપર્ક સાથે જોડાયેલી ઘટના સામે આવી હતી. મોટી સંખ્યામાં લોકોમાં સંભવિત ચેપના સંપર્ક અંગે તપાસ કરવામાં આવી હતી.
આ ઘટનાઓ બતાવે છે કે ઉચ્ચ સુરક્ષા ધરાવતી લેબમાં પણ પ્રક્રિયાની નાની ભૂલ ગંભીર ચિંતાનું કારણ બની શકે છે.
1900થી 2025 સુધી 1,126 ઘટનાઓનો અભ્યાસ
1900થી 2025 દરમિયાન લેબોરેટરી સાથે જોડાયેલી 1,126 ઘટનાઓનો અભ્યાસ કરવામાં આવ્યો હતો. તેમાં લેબમાં કર્મચારીઓના સંક્રમિત થવા, અકસ્માતો અને ખતરનાક રોગાણુઓના અનિચ્છનીય રીતે બહાર પહોંચવા જેવી ઘટનાઓનો સમાવેશ થાય છે.
આ સમયગાળા દરમિયાન આવી ઘટનાઓ સાથે જોડાયેલા 81 લોકોના મૃત્યુ અને 148 મોટા પ્રકોપનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે.
આ આંકડા એ સમજવા માટે મહત્વપૂર્ણ છે કે સંશોધન અને સુરક્ષા બંનેને એકસાથે જોવાની જરૂર છે. રોગચાળાની તૈયારી માટે લેબ જરૂરી છે, પરંતુ તેની સાથે જોખમ વ્યવસ્થાપન પણ એટલું જ મહત્વનું છે.
AI અને બાયોટેકનોલોજીથી પડકારો પણ વધ્યા
આજના સમયમાં કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તા અને બાયોટેકનોલોજી ઝડપથી આગળ વધી રહ્યા છે. નવી ટેક્નોલોજીથી વૈજ્ઞાનિકો રોગોની ઓળખ, દવા શોધ અને સારવારના ક્ષેત્રમાં ઝડપથી પ્રગતિ કરી શકે છે.
પરંતુ ટેક્નોલોજીની ક્ષમતા વધે તેમ જવાબદારી પણ વધે છે. સંવેદનશીલ સંશોધનનો દુરુપયોગ ન થાય, લેબમાં અકસ્માતની શક્યતા ઓછી રહે અને કર્મચારીઓ તથા આસપાસના લોકોની સુરક્ષા જળવાઈ રહે તે માટે મજબૂત નિયમો જરૂરી છે.
સંશોધન જરૂરી, પરંતુ સુરક્ષા પણ એટલી જ મહત્વપૂર્ણ
ખતરનાક રોગાણુઓ પર સંશોધનને માત્ર જોખમના દૃષ્ટિકોણથી જોવું યોગ્ય નથી. આવી લેબમાં થતું સંશોધન નવી રસી, દવા, નિદાન પદ્ધતિ અને મહામારી સામેની તૈયારી માટે મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે.
પરંતુ બીજી તરફ, લેબ જેટલી સંવેદનશીલ હોય તેટલી જ પારદર્શક દેખરેખ, કર્મચારીઓની તાલીમ, સુરક્ષા પ્રોટોકોલ અને જવાબદારીની વ્યવસ્થા મજબૂત હોવી જોઈએ.
રશિયાની તાજેતરની ઘટના અંગે હજુ સુધી મૃત્યુનું કારણ પ્લેગ હોવાનું સાબિત થયું નથી. તેથી તેને પ્લેગ ચેપની પુષ્ટિ તરીકે જોવું યોગ્ય નથી. પરંતુ આ બનાવે ફરી એકવાર મહત્વનો સવાલ જરૂર ઊભો કર્યો છે—દુનિયા નવી મહામારી સામે તૈયાર થવા માટે લેબોરેટરી ક્ષમતા વધારી રહી છે, ત્યારે આ સંશોધન સાથે જોડાયેલા જોખમોને નિયંત્રિત કરવા માટે સુરક્ષા વ્યવસ્થા પણ એટલી જ ઝડપથી મજબૂત થઈ રહી છે કે નહીં?
આગામી સમયમાં વિજ્ઞાન અને ટેક્નોલોજી વધુ આગળ વધશે. તેથી પડકાર માત્ર નવી બીમારીઓને સમજવાનો નહીં, પરંતુ સંશોધન દરમિયાન માનવ સુરક્ષા અને જૈવિક સલામતીના ધોરણોને સર્વોચ્ચ પ્રાથમિકતા આપવાનો પણ રહેશે.
