યમન યુદ્ધ પર પાકિસ્તાનનો મોટો યુ-ટર્ન: ‘અમે નહીં લડીએ’થી સાઉદી અરેબિયામાં સૈનિકો મોકલવા સુધીની આખી કહાની
મધ્ય પૂર્વમાં વધી રહેલા તણાવ વચ્ચે પાકિસ્તાનની વિદેશ અને સુરક્ષા નીતિમાં મોટો ફેરફાર જોવા મળી રહ્યો છે. વર્ષ 2015માં જ્યારે સાઉદી અરેબિયાએ યમનમાં હૂતી બળવાખોરો સામે લશ્કરી કાર્યવાહી શરૂ કરી હતી, ત્યારે પાકિસ્તાને તેમાં સીધી રીતે સામેલ થવાનો ઇનકાર કર્યો હતો. પાકિસ્તાની સંસદે પણ યમન સંઘર્ષમાં તટસ્થ રહેવાનો નિર્ણય લીધો હતો. પરંતુ હવે પરિસ્થિતિ બદલાઈ ગઈ છે.
સાઉદી અરેબિયાની સુરક્ષા સાથે જોડાયેલા વધતા જોખમો, પવિત્ર સ્થળોની સુરક્ષા અંગેની ચિંતા અને પાકિસ્તાન-સાઉદી વચ્ચેના વધતા વ્યૂહાત્મક સંબંધોએ ઈસ્લામાબાદને જૂની નીતિ પર ફરી વિચારવા માટે મજબૂર કર્યું છે. મક્કા સંયુક્ત સંરક્ષણ કરાર બાદ પાકિસ્તાન હવે સાઉદી અરેબિયામાં પોતાની સૈન્ય ક્ષમતા અને સૈનિકોની તૈનાતી તરફ આગળ વધી રહ્યું છે. આ ફેરફારને પાકિસ્તાનની યમન નીતિમાં એક મહત્વપૂર્ણ યુ-ટર્ન તરીકે જોવામાં આવી રહ્યો છે.
2015માં પાકિસ્તાને કેમ કહ્યું હતું- ‘આ અમારી લડાઈ નથી’?
યમન સંકટનો સૌથી મહત્વનો તબક્કો 2015માં આવ્યો હતો. યમનમાં હૂતી બળવાખોરોએ પોતાની સ્થિતિ મજબૂત કરી હતી અને ત્યારબાદ સાઉદી અરેબિયાના નેતૃત્વ હેઠળ અનેક દેશોએ હૂતી વિરુદ્ધ સૈન્ય અભિયાન શરૂ કર્યું હતું.
સાઉદી અરેબિયા પાકિસ્તાનનો લાંબા સમયથી નજીકનો મિત્ર અને વ્યૂહાત્મક ભાગીદાર રહ્યો છે. બંને દેશો વચ્ચે સૈન્ય સહયોગ પણ જૂનો છે. આ કારણસર રિયાધને આશા હતી કે પાકિસ્તાન તેની સાથે મજબૂત રીતે ઊભું રહેશે.
સાઉદીએ પાકિસ્તાન પાસેથી સૈનિકો, યુદ્ધવિમાનો અને નૌકાદળની મદદની માંગ કરી હતી. પરંતુ પાકિસ્તાની સંસદે આ માંગને સ્વીકારવાને બદલે યમન સંઘર્ષમાં તટસ્થ રહેવાનો નિર્ણય લીધો હતો. તે સમયે પાકિસ્તાની નેતાઓનું માનવું હતું કે બીજા દેશના આંતરિક અથવા પ્રાદેશિક સંઘર્ષમાં સીધી રીતે પ્રવેશવાથી પાકિસ્તાન માટે નવી મુશ્કેલીઓ ઊભી થઈ શકે છે.
પાકિસ્તાનની તટસ્થ નીતિ પાછળ શું કારણ હતું?
પાકિસ્તાન માટે યમનનો મુદ્દો માત્ર વિદેશ નીતિનો પ્રશ્ન નહોતો. તેની પોતાની આંતરિક સુરક્ષા પણ તેની સાથે જોડાયેલી હતી.
પાકિસ્તાનમાં લાંબા સમયથી સાંપ્રદાયિક તણાવની સમસ્યા રહી છે. યમનનો સંઘર્ષ સાઉદી અરેબિયા અને ઈરાન વચ્ચેના પ્રાદેશિક પ્રભાવની સ્પર્ધા સાથે પણ જોડાયેલો માનવામાં આવે છે. આવી સ્થિતિમાં કોઈ એક પક્ષની ખુલ્લી તરફેણ કરવાથી પાકિસ્તાનની અંદર પણ રાજકીય અને સામાજિક તણાવ વધવાની શક્યતા હતી.
બીજું મહત્વનું કારણ ઈરાન હતું. પાકિસ્તાનની પશ્ચિમ સરહદ ઈરાન સાથે જોડાયેલી છે. તેથી યમનમાં ઈરાન સમર્થિત હૂતી જૂથ સામે પાકિસ્તાની સૈનિકોની સીધી કામગીરીથી ઈસ્લામાબાદ અને તેહરાન વચ્ચે સંબંધોમાં ગંભીર અસર થવાની સંભાવના હતી.
એટલે 2015માં પાકિસ્તાને સંતુલિત રસ્તો પસંદ કર્યો હતો. તેણે સાઉદી અરેબિયા સાથે મિત્રતા જાળવી રાખી, પરંતુ યમન યુદ્ધમાં સીધી સૈન્ય ભાગીદારીથી પોતાને દૂર રાખ્યું.
હવે પરિસ્થિતિમાં શું બદલાયું?
છેલ્લા એક દાયકામાં યમન સંઘર્ષનું સ્વરૂપ ઘણું બદલાઈ ગયું છે. શરૂઆતમાં જે લડાઈ યમનની અંદરની રાજકીય અને સૈન્ય સ્થિતિ સાથે જોડાયેલી હતી, તે ધીમે ધીમે સમગ્ર મધ્ય પૂર્વની સુરક્ષા માટે મોટો પડકાર બની ગઈ.
હૂતી જૂથ દ્વારા ડ્રોન અને મિસાઇલ હુમલાઓની ક્ષમતા વધી છે. સાઉદી અરેબિયાના સરહદી વિસ્તારો ઉપરાંત ઊર્જા સુવિધાઓ અને અન્ય મહત્વપૂર્ણ સ્થળોને નિશાન બનાવવાના હુમલાઓએ રિયાધની સુરક્ષા ચિંતાઓ વધારી છે.
આ હુમલાઓનો એક મોટો અર્થ એ પણ છે કે યમનનું યુદ્ધ હવે માત્ર યમનની અંદર પૂરતું મર્યાદિત નથી રહ્યું. તેની અસર સાઉદી અરેબિયા, લાલ સમુદ્ર, બાબ અલ-મંદેબ જળમાર્ગ અને સમગ્ર મધ્ય પૂર્વની સુરક્ષા પર પડી રહી છે.
આ બદલાયેલા સંજોગોમાં પાકિસ્તાન માટે જૂની તટસ્થતા જાળવી રાખવી પહેલાં કરતાં વધુ મુશ્કેલ બની છે.
મક્કા સંયુક્ત સંરક્ષણ કરાર બન્યો મોટો વળાંક
પાકિસ્તાનની બદલાતી નીતિમાં સૌથી મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા મક્કા સંયુક્ત સંરક્ષણ કરારની છે.
પાકિસ્તાન, સાઉદી અરેબિયા અને તુર્કિયે વચ્ચે થયેલા આ કરારનો હેતુ ત્રણેય દેશો વચ્ચે સંરક્ષણ સહયોગને વધુ મજબૂત બનાવવાનો છે. કરાર હેઠળ એક સભ્ય દેશ પર સશસ્ત્ર હુમલો થાય તો તેને સામૂહિક સુરક્ષાના દૃષ્ટિકોણથી જોવાની વ્યવસ્થા કરવામાં આવી છે.
આ કરારથી પાકિસ્તાન અને સાઉદી અરેબિયાના સુરક્ષા સંબંધોને એક નવી દિશા મળી છે. અગાઉ બંને દેશો વચ્ચે સૈન્ય સહયોગ હતો, પરંતુ હવે તે વધુ ઔપચારિક અને વ્યૂહાત્મક માળખામાં આગળ વધી રહ્યો છે.
પાકિસ્તાન સત્તાવાર રીતે આ વ્યવસ્થાને રક્ષણાત્મક અને પ્રતિરોધક સ્વરૂપની ગણાવે છે. જોકે મધ્ય પૂર્વમાં વધી રહેલા તણાવને જોતા આ કરારનું વ્યૂહાત્મક મહત્વ ઘણું મોટું છે.
પવિત્ર સ્થળોની સુરક્ષા બની સૌથી મોટો મુદ્દો
પાકિસ્તાન માટે સાઉદી અરેબિયાની સુરક્ષાનો પ્રશ્ન અન્ય કોઈ દેશ કરતાં અલગ મહત્વ ધરાવે છે. મક્કા અને મદીના વિશ્વભરના મુસ્લિમો માટે અત્યંત પવિત્ર સ્થળો છે.
2015માં પાકિસ્તાની સંસદે તટસ્થ રહેવાનો નિર્ણય લીધો હતો, પરંતુ સાથે એક મહત્વપૂર્ણ સંદેશ પણ આપ્યો હતો કે જો સાઉદી અરેબિયાની પ્રાદેશિક અખંડિતતા અથવા પવિત્ર સ્થળોને સીધો ખતરો ઊભો થાય તો પાકિસ્તાન તેની સુરક્ષા માટે આગળ આવી શકે છે.
હવે સાઉદી અરેબિયાની ધરતી પર વધતા ડ્રોન અને મિસાઇલ હુમલાઓએ આ જ મુદ્દાને ફરી કેન્દ્રસ્થાને લાવી દીધો છે. પાકિસ્તાન માટે આવી સ્થિતિમાં સંપૂર્ણ તટસ્થ રહેવું રાજકીય રીતે પણ મુશ્કેલ બની શકે છે.
આ કારણે ઈસ્લામાબાદ હવે પોતાના સૈન્ય સહયોગને વધુ ખુલ્લેઆમ સાઉદી સુરક્ષા સાથે જોડતો દેખાઈ રહ્યો છે.
પાકિસ્તાન માટે સાઉદી અરેબિયા માત્ર સૈન્ય મિત્ર નથી
પાકિસ્તાન અને સાઉદી અરેબિયાના સંબંધોને માત્ર સૈન્ય સહયોગના ચશ્માથી જોવામાં આવે તો આખું ચિત્ર સ્પષ્ટ થતું નથી.
સાઉદી અરેબિયા પાકિસ્તાન માટે મહત્વપૂર્ણ આર્થિક ભાગીદાર પણ છે. નાણાકીય સહાય, તેલ પુરવઠો, રોકાણ અને વિદેશી ચલણ સંબંધિત જરૂરિયાતોમાં સાઉદી અરેબિયાની ભૂમિકા લાંબા સમયથી મહત્વપૂર્ણ રહી છે.
પાકિસ્તાન ગંભીર આર્થિક પડકારોમાંથી પસાર થઈ રહ્યું છે. આવા સમયે સાઉદી અરેબિયા સાથેના સંબંધોમાં કોઈ મોટો તણાવ ઈસ્લામાબાદ માટે આર્થિક રીતે પણ મુશ્કેલી ઊભી કરી શકે છે.
એટલે પાકિસ્તાનની વર્તમાન નીતિને માત્ર લશ્કરી નિર્ણય તરીકે જોવાને બદલે તેની પાછળ રહેલા આર્થિક અને વ્યૂહાત્મક હિતોને પણ સમજવા જરૂરી છે.
બીજી તરફ ઈરાન સાથેના સંબંધો પણ મહત્વના
પાકિસ્તાન માટે સૌથી મોટી કૂટનીતિક મુશ્કેલી એ છે કે તેને સાઉદી અરેબિયા સાથેના સંબંધો મજબૂત કરવા સાથે ઈરાન સાથેના સંબંધો પણ જાળવી રાખવાના છે.
ઈરાન પાકિસ્તાનનો પાડોશી દેશ છે. બંને દેશો વચ્ચે લાંબી સરહદ છે અને અનેક સુરક્ષા તથા વેપાર સંબંધિત મુદ્દાઓ પણ જોડાયેલા છે.
જો પાકિસ્તાની સૈનિકો યમનના હૂતી વિરોધી અભિયાનમાં સીધી રીતે જોડાય છે, તો ઈરાન તેને પોતાની વિરુદ્ધનું પગલું માની શકે છે. પરિણામે પાકિસ્તાનની પશ્ચિમ સરહદ પર પણ દબાણ વધી શકે છે.
આ જ કારણ છે કે પાકિસ્તાન માટે સાઉદી અરેબિયાની સુરક્ષામાં સહયોગ અને યમન યુદ્ધમાં સીધી ભાગીદારી વચ્ચે એક નાજુક રેખા છે.
શું પાકિસ્તાન સીધું યમનમાં યુદ્ધ કરશે?
અહીં સૌથી મહત્વપૂર્ણ પ્રશ્ન એ છે કે સાઉદી અરેબિયામાં પાકિસ્તાની સૈનિકોની હાજરીનો અર્થ શું પાકિસ્તાન હવે યમનમાં હૂતી સામે સીધું યુદ્ધ કરશે?
હાલના સંજોગોમાં બંને બાબતોને એક સમાન ગણવી યોગ્ય નહીં હોય.
સાઉદી અરેબિયામાં સૈનિકોની તૈનાતીનો મુખ્ય હેતુ સાઉદી પ્રદેશની સુરક્ષા, હવાઈ સંરક્ષણ અને સંયુક્ત સૈન્ય સહયોગ મજબૂત કરવાનો હોઈ શકે છે. તે આપમેળે પાકિસ્તાની સૈનિકો યમનમાં જઈને લડશે એવો અર્થ નથી.
આ તફાવત પાકિસ્તાન માટે ખૂબ મહત્વનો છે, કારણ કે તે એક તરફ સાઉદી અરેબિયાને સુરક્ષા સહયોગ આપી શકે છે અને બીજી તરફ યમનમાં સીધી જમીની લડાઈથી પોતાને દૂર રાખી શકે છે.
2015થી 2026 સુધી બદલાઈ ગયેલી સ્થિતિ
જો સમગ્ર ઘટનાક્રમને પાછળથી જોવામાં આવે તો પાકિસ્તાનની નીતિમાં થયેલો ફેરફાર સ્પષ્ટ દેખાય છે.
2015માં પાકિસ્તાની સંસદે યમન યુદ્ધથી દૂર રહેવાનો નિર્ણય લીધો હતો. ત્યારે પાકિસ્તાનનું મુખ્ય ધ્યાન પોતાની આંતરિક સુરક્ષા અને સાંપ્રદાયિક સંતુલન જાળવવા પર હતું.
આજે પરિસ્થિતિ અલગ છે. મધ્ય પૂર્વમાં સંઘર્ષો એકબીજા સાથે જોડાઈ રહ્યા છે. ડ્રોન, મિસાઇલ અને દરિયાઈ માર્ગો પરના હુમલાઓએ પ્રાદેશિક સુરક્ષાનું ગણિત બદલી નાખ્યું છે.
સાઉદી અરેબિયાની સુરક્ષા હવે માત્ર તેની પોતાની સરહદનો મુદ્દો નથી રહી. તે ઊર્જા બજાર, આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર માર્ગો અને સમગ્ર ગલ્ફ ક્ષેત્રની સ્થિરતા સાથે જોડાઈ ગઈ છે.
આ બદલાયેલા પરિપ્રેક્ષ્યમાં પાકિસ્તાન પણ પોતાની જૂની નીતિમાં ફેરફાર કરી રહ્યું છે.
પાકિસ્તાન સામે સૌથી મોટો પડકાર શું રહેશે?
પાકિસ્તાન માટે સૌથી મોટો પડકાર સંતુલન જાળવવાનો રહેશે.
એક તરફ સાઉદી અરેબિયા સાથે વ્યૂહાત્મક અને આર્થિક સંબંધો છે. બીજી તરફ ઈરાન સાથે પાડોશી સંબંધો છે. ત્રીજી તરફ પાકિસ્તાનને પોતાના દેશમાં સાંપ્રદાયિક તણાવ વધે નહીં તેની પણ કાળજી રાખવી પડશે.
જો મધ્ય પૂર્વનો સંઘર્ષ વધુ વિસ્તરે અને પાકિસ્તાનને કોઈ એક પક્ષની સામે સૈન્ય કાર્યવાહી કરવાની સ્થિતિમાં ધકેલવામાં આવે, તો ઈસ્લામાબાદ માટે નિર્ણય ખૂબ મુશ્કેલ બની શકે છે.
આ ઉપરાંત પાકિસ્તાનની પોતાની સૈન્ય ક્ષમતાઓ અને માનવ સંસાધનો પણ અમર્યાદિત નથી. એક સાથે અનેક મોરચે વ્યૂહાત્મક જવાબદારી લેવી દેશ માટે ખર્ચાળ સાબિત થઈ શકે છે.
શું આ ખરેખર પાકિસ્તાનનો યુ-ટર્ન છે?
રાજકીય રીતે જોવામાં આવે તો ચોક્કસપણે પાકિસ્તાનની નીતિમાં મોટો ફેરફાર થયો છે. 2015માં જે દેશે યમન યુદ્ધમાં સીધી ભાગીદારીથી પોતાને દૂર રાખ્યો હતો, તે હવે સાઉદી અરેબિયાની સુરક્ષા વ્યવસ્થામાં વધુ સક્રિય ભૂમિકા ભજવી રહ્યો છે.
પરંતુ પાકિસ્તાન હજુ પણ પોતાના પગલાંને ‘રક્ષણાત્મક’ તરીકે રજૂ કરી રહ્યું છે. તેનો અર્થ એ છે કે ઈસ્લામાબાદ શક્ય તેટલું યમનના યુદ્ધમાં સીધી રીતે ફસાવાનું ટાળવા માંગે છે.
એટલે તેને સંપૂર્ણ નીતિ પરિવર્તન કરતાં ‘નિયંત્રિત વ્યૂહાત્મક પરિવર્તન’ તરીકે પણ જોઈ શકાય.
આગામી સમયમાં પાકિસ્તાનની ભૂમિકા મુખ્યત્વે ત્રણ બાબતો પર આધારિત રહેશે—સાઉદી અરેબિયા સામેના હુમલાઓની તીવ્રતા, યમનના હૂતી સંઘર્ષનું વિસ્તરણ અને ઈરાન સાથેના સંબંધોની દિશા.
જો હુમલાઓ સાઉદી પ્રદેશ સુધી મર્યાદિત રહે અને પાકિસ્તાનની ભૂમિકા હવાઈ સુરક્ષા તથા સંરક્ષણ સહયોગ સુધી રહે, તો ઈસ્લામાબાદ કદાચ પોતાનું સંતુલન જાળવી શકે.
પરંતુ જો સંઘર્ષ સીધો પાકિસ્તાની સૈન્યને યમનમાં પ્રવેશવાની સ્થિતિ સુધી પહોંચે, તો 2015 જેવી જ અંદરની રાજકીય ચર્ચા ફરી શરૂ થઈ શકે છે.
પાકિસ્તાન માટે આ માત્ર વિદેશ નીતિનો પ્રશ્ન નહીં પરંતુ તેની પોતાની સુરક્ષા, અર્થતંત્ર અને આંતરિક રાજકારણ સાથે જોડાયેલો મુદ્દો બની શકે છે.
