CIAના જૂના એરબેઝ પર ચીનની નવી સૈન્ય ચાલ, લાઓસમાં 8 K-8 જેટની તૈનાતીથી દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયામાં હલચલ
ચીન પોતાની સૈન્ય પહોંચને સતત વિસ્તારી રહ્યું છે અને હવે તેની નજર દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયાના એક એવા વિસ્તાર પર છે, જે ભૌગોલિક તેમજ ઐતિહાસિક બંને દૃષ્ટિએ અત્યંત મહત્વનો છે. લાઓસમાં ચીન અને લાઓસે મળીને નવું સૈન્ય તાલીમ તથા સપોર્ટ સેન્ટર શરૂ કર્યું છે. આ કેન્દ્ર શરૂ થયાને થોડા જ દિવસોમાં સેટેલાઇટ તસવીરોમાં અહીં આઠ K-8 પ્રકારના હળવા એટેક જેટ અને બે ડઝનથી વધુ સૈન્ય સહાયક વાહનો જોવા મળ્યા છે.
આ વિકાસ એટલા માટે પણ ચર્ચામાં છે કારણ કે આ જ વિસ્તારનો ઉપયોગ વિયેતનામ યુદ્ધ દરમિયાન અમેરિકાની CIA સાથે જોડાયેલી એર અમેરિકા દ્વારા ગુપ્ત હવાઈ કામગીરી માટે કરવામાં આવતો હતો. એટલે કે દાયકાઓ પહેલાં જ્યાં અમેરિકન ગુપ્ત કામગીરી ચાલતી હતી, ત્યાં હવે ચીનની હાજરી મજબૂત થઈ રહી છે. રોઇટર્સ દ્વારા સમીક્ષા કરાયેલી સેટેલાઇટ તસવીરોમાં 30 સપ્ટેમ્બરની સ્થિતિમાં બાન કેઉન ખાતે ઝડપથી વિકસતું એરફિલ્ડ અને ત્યાં હાજર વિમાનો જોવા મળ્યાં છે.
બાન કેઉન ખાતે ચીન-લાઓસનું નવું કેન્દ્ર
લાઓસની રાજધાની વિયેન્ટિયાનથી આશરે 40થી 50 કિલોમીટર ઉત્તર તરફ આવેલા બાન કેઉન એરપોર્ટ પર ચીન અને લાઓસે સંયુક્ત રીતે China-Laos Joint Support and Training Center તથા China-Laos Friendship Aviation Academy શરૂ કરી છે.
ચીનના રક્ષા મંત્રાલય અનુસાર આ બંને સંસ્થાઓનો મુખ્ય ઉદ્દેશ લાઓસની વાયુસેનાના પાઇલટોને તાલીમ આપવાનો છે. બંને દેશો આ કેન્દ્રનું સંચાલન અને જાળવણી સંયુક્ત રીતે કરશે. ચીનનું કહેવું છે કે આ વ્યવસ્થા કોઈ ત્રીજા દેશને નિશાન બનાવીને કરવામાં આવી નથી અને તેનો હેતુ બંને સેનાઓ વચ્ચે વ્યવહારુ સહયોગ વધારવાનો છે.
પરંતુ સૈન્ય વિશ્લેષકો માટે આ ઘટનાનું મહત્વ માત્ર પાઇલટ ટ્રેનિંગ પૂરતું નથી. નવા એરફિલ્ડનું ઝડપી નિર્માણ, રનવે, હેંગર અને અન્ય સુવિધાઓનો વિકાસ તથા હવે જોવા મળેલા K-8 જેટના કારણે આ વિસ્તારના ભવિષ્યને લઈને અનેક પ્રશ્નો ઊભા થયા છે.
સેટેલાઇટ તસવીરોમાં શું દેખાયું?
30 સપ્ટેમ્બરે લેવામાં આવેલી સેટેલાઇટ તસવીરોમાં નવા બેઝ પર આઠ જેટ અને 20થી વધુ સપોર્ટ વાહનો જોવા મળ્યાં હતા. સુરક્ષા નિષ્ણાતોના વિશ્લેષણ મુજબ આ વિમાનો ચીન અને લાઓસ બંને દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાતા Hongdu JL-8 અથવા K-8 પ્રકારના હોઈ શકે છે.
K-8 બે સીટ ધરાવતું વિમાન છે. તેનો ઉપયોગ પાઇલટ ટ્રેનિંગ માટે થાય છે, પરંતુ તેમાં હળવા હુમલાની ક્ષમતા પણ હોય છે. આ વિમાન ચીન અને પાકિસ્તાને સંયુક્ત રીતે વિકસાવ્યું હતું અને ત્યારબાદ અનેક દેશોને તેનું નિકાસ પણ કરવામાં આવ્યું છે. લાઓસ પાસે પણ આવા વિમાનો હોવાનું આંતરરાષ્ટ્રીય સૈન્ય મૂલ્યાંકનોમાં નોંધાયું છે.
અહીં એક મહત્વની બાબત એ છે કે માત્ર આઠ વિમાનોની હાજરીથી આ સ્થળને સંપૂર્ણ ચીની વિદેશી એરબેઝ ગણવું યોગ્ય નથી. હાલ ઉપલબ્ધ માહિતી મુજબ આ એક સંયુક્ત તાલીમ અને સપોર્ટ સુવિધા છે. જોકે બેઝનું બાંધકામ જે ઝડપથી આગળ વધી રહ્યું છે તેને કારણે નિષ્ણાતો ભવિષ્યમાં તેની ક્ષમતા વધવાની શક્યતા પર નજર રાખી રહ્યા છે.
રનવેના વિસ્તરણથી કેમ વધ્યો સવાલ?
સેટેલાઇટ તસવીરોમાં એરફિલ્ડનું બાંધકામ હજી ચાલુ હોવાનું પણ દેખાય છે. કેટલાક વિશ્લેષકોનું માનવું છે કે રનવેને ભવિષ્યમાં વધુ લાંબો કરવામાં આવી શકે છે.
જો રનવેનો વિસ્તાર થાય અને ત્યાં મોટા વિમાનો માટેની સુવિધાઓ ઊભી થાય, તો આ સ્થળની ઉપયોગિતા માત્ર તાલીમ સુધી મર્યાદિત નહીં રહે. મોટા સર્વેલન્સ એરક્રાફ્ટ, ઇલેક્ટ્રોનિક ઇન્ટેલિજન્સ વિમાનો અથવા અન્ય સપોર્ટ એરક્રાફ્ટ અહીંથી કામગીરી કરી શકે તેવી સંભાવના ઊભી થઈ શકે છે. જોકે હાલમાં આવી કોઈ વિસ્તૃત કામગીરી શરૂ થઈ હોવાનું પુરવાર થયેલું નથી.
સુરક્ષા નિષ્ણાતો ખાસ કરીને એર ડિફેન્સ સિસ્ટમ, ઇંધણ અને દારૂગોળાના સંગ્રહ માટેની સુવિધાઓ તથા સર્વેલન્સ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર વિકસે છે કે નહીં તેના પર નજર રાખી રહ્યા છે. જો આવી સુવિધાઓ ઉમેરાય તો બેઝના હેતુમાં તાલીમથી આગળનો સૈન્ય ઉપયોગ થવાની સંભાવના અંગે ચર્ચા વધુ ગંભીર બની શકે છે.
ચીન માટે લાઓસનું સ્થાન કેમ મહત્વનું?
ચીનની દૃષ્ટિએ લાઓસનું ભૌગોલિક સ્થાન મહત્વપૂર્ણ છે. લાઓસની સરહદ ચીન ઉપરાંત વિયેતનામ અને થાઇલેન્ડ સાથે જોડાય છે. દેશ સમુદ્રથી ઘેરાયેલો નથી, પરંતુ ચીન સાથે તેની સીધી સરહદ છે અને બંને દેશો વચ્ચે રેલવે સહિત અનેક માળખાકીય જોડાણો વિકસ્યાં છે.
આ કનેક્ટિવિટી બાન કેઉન જેવા સ્થળોને ચીન માટે સરળતાથી પહોંચી શકાય તેવા વ્યૂહાત્મક પોઇન્ટમાં ફેરવી શકે છે. ઓસ્ટ્રેલિયન સ્ટ્રેટેજિક પોલિસી ઇન્સ્ટિટ્યૂટની વિશ્લેષક રેચલ વાન્ડેનબ્રિંકના મતે આ સ્થળની પસંદગી ચીન માટે ઉપલબ્ધ વ્યૂહાત્મક તકનો લાભ લેવાના પ્રયાસ તરીકે પણ જોઈ શકાય છે.
ચીન છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયામાં પોતાના રાજદ્વારી અને આર્થિક પ્રભાવ સાથે સૈન્ય સહયોગ પણ વધારી રહ્યું છે. લાઓસ સાથેના તેના સંબંધો લાંબા સમયથી મજબૂત રહ્યા છે. હવે સૈન્ય તાલીમ અને એરફોર્સ સંબંધિત સહયોગ આ સંબંધને વધુ ઊંડો બનાવે છે.
થાઇલેન્ડ અને વિયેતનામ માટે શું અર્થ?
બાન કેઉનની સ્થિતિને કારણે થાઇલેન્ડ અને વિયેતનામ ખાસ ધ્યાનથી આ વિકાસને જોઈ શકે છે. લાઓસ બંને દેશોની સરહદ સાથે જોડાયેલું છે. તેથી લાઓસમાં કોઈ મોટી વિદેશી સૈન્ય સુવિધા ઊભી થાય તો તેની વ્યૂહાત્મક અસર આસપાસના દેશો સુધી પહોંચી શકે છે.
થાઇલેન્ડ માટે ખાસ બાબત એ છે કે લાઓસ તેની પૂર્વ સરહદે આવેલો પાડોશી દેશ છે. વિયેતનામ માટે પણ લાઓસ સાથેની લાંબી સરહદ અને ઐતિહાસિક-સુરક્ષા સંબંધોને કારણે આ વિકાસ મહત્વપૂર્ણ છે.
જોકે નિષ્ણાતો એ પણ સૂચવે છે કે હાલમાં બાન કેઉનનું વ્યૂહાત્મક મહત્વ વધારીને જોવું યોગ્ય નહીં હોય. લાઓસ જમીનથી ઘેરાયેલો દેશ હોવાથી અહીંથી ચીનને સમુદ્રી સૈન્ય શક્તિ પ્રોજેક્ટ કરવાની ક્ષમતા મર્યાદિત રહે છે. એટલે આ સુવિધા દક્ષિણ ચીન સમુદ્રના મોટા નૌસૈનિક મથકો જેટલી શક્તિશાળી વ્યૂહાત્મક સ્થિતિ આપતી નથી.
અમેરિકાના જૂના CIA કનેક્શનને કારણે કેમ વધી ચર્ચા?
બાન કેઉન એરફિલ્ડની સૌથી રસપ્રદ બાબત તેનો ઇતિહાસ છે. વિયેતનામ યુદ્ધ દરમિયાન આ વિસ્તાર અમેરિકાની ગુપ્ત હવાઈ કામગીરી સાથે જોડાયેલો હતો.
આ સ્થળને તે સમયગાળામાં “Lima Site 44” તરીકે ઓળખવામાં આવતું હતું. અહીં CIA સાથે સંકળાયેલી Air America દ્વારા કામગીરી કરવામાં આવતી હતી. આ એરલાઇનનો ઉપયોગ લાઓસમાં અમેરિકાના સમર્થનવાળા હમોંગ સૈનિકો અને જરૂરી સામગ્રીને વિવિધ વિસ્તારોમાં પહોંચાડવા માટે થતો હતો.
1960ના દાયકાના અંતમાં બાન કેઉન પરથી એર અમેરિકા હેલિકોપ્ટરો દ્વારા હમોંગ દળોને અન્ય યુદ્ધ વિસ્તારો સુધી પહોંચાડવામાં આવતા હતા. લાઓસમાં તે સમયની ગુપ્ત અમેરિકન કામગીરી એટલી વ્યાપક હતી કે દેશના અનેક પર્વતીય વિસ્તારોમાં નાની એરસ્ટ્રિપ્સનો ઉપયોગ થતો હતો.
આથી લગભગ છ દાયકા બાદ આ જ વિસ્તારમાં ચીનની સૈન્ય સંબંધિત સુવિધા ઊભી થવી ઇતિહાસનું એક રસપ્રદ વળાંક માનવામાં આવે છે.
ચીનની વિદેશી સૈન્ય હાજરી વધી રહી છે
ચીન લાંબા સમયથી પોતાની સૈન્ય શક્તિમાં મોટું આધુનિકીકરણ કરી રહ્યું છે. જોકે વિદેશમાં તેના સૈન્ય મથકોની સંખ્યા હજુ અમેરિકા કરતાં ઘણી ઓછી છે.
ચીનનું જિબુટીમાં લોજિસ્ટિક્સ અને સૈન્ય સપોર્ટ બેઝ છે. આ ઉપરાંત કંબોડિયાના રીમ ખાતે પણ ચીન સાથે જોડાયેલી સંયુક્ત સૈન્ય સુવિધા વિકસાવવામાં આવી છે. હવે લાઓસમાં બાન કેઉન કેન્દ્ર શરૂ થતાં દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયામાં ચીનની સૈન્ય હાજરી વધુ ચર્ચામાં આવી છે.
ચીન સત્તાવાર રીતે લાઓસની સુવિધાને તાલીમ અને દ્વિપક્ષીય સહયોગ માટેની વ્યવસ્થા ગણાવે છે. પરંતુ વિશ્લેષકો લાંબા ગાળે અહીં ચીનને કેટલી સૈન્ય પહોંચ મળે છે તે મુદ્દાને મહત્વ આપી રહ્યા છે.
શું આ ચીનનું સંપૂર્ણ વિદેશી મિલિટરી બેઝ છે?
હાલના તબક્કે આ સવાલનો સીધો જવાબ આપવો મુશ્કેલ છે. ચીન અને લાઓસ બંનેએ તેને સંયુક્ત તાલીમ તથા સપોર્ટ કેન્દ્ર ગણાવ્યું છે. ચીનના રક્ષા મંત્રાલયે પણ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે બંને દેશો તેનો સંયુક્ત રીતે ઉપયોગ કરશે.
બીજી તરફ સેટેલાઇટ તસવીરોમાં સૈન્ય વિમાનો અને મોટા પ્રમાણમાં વાહનો દેખાયા છે. એરફિલ્ડનું બાંધકામ પણ ઝડપથી આગળ વધી રહ્યું છે. તેથી ભવિષ્યમાં આ કેન્દ્રની ક્ષમતામાં વધારો થાય છે કે નહીં તે સૌથી મહત્વપૂર્ણ પ્રશ્ન રહેશે.
જો અહીં માત્ર પાઇલટ ટ્રેનિંગ, મેન્ટેનન્સ અને મર્યાદિત સૈન્ય સહયોગ જ રહે છે તો તેની વ્યૂહાત્મક અસર એક પ્રકારની રહેશે. પરંતુ જો એર ડિફેન્સ, સર્વેલન્સ, ઇંધણ સંગ્રહ અને મોટા એરક્રાફ્ટ માટેની સુવિધાઓ ઉમેરાય તો તેની ભૂમિકા વધુ વ્યાપક બની શકે છે.
લાઓસની સંતુલિત વિદેશ નીતિ માટે પણ પડકાર
લાઓસ ચીન સાથે ગાઢ સંબંધ ધરાવે છે, પરંતુ તેની વિદેશ નીતિ માત્ર એક જ શક્તિ પર આધારિત નથી. લાઓસના વિયેતનામ, થાઇલેન્ડ, રશિયા અને અન્ય દેશો સાથે પણ સંબંધો છે.
આથી ચીન સાથે સંયુક્ત સૈન્ય કેન્દ્ર શરૂ કરવું લાઓસ માટે એક તરફ સંરક્ષણ ક્ષમતા વધારવાની તક છે, તો બીજી તરફ પ્રાદેશિક શક્તિઓ વચ્ચે સંતુલન જાળવવાનો પડકાર પણ છે.
વિશ્લેષકોના મતે લાઓસ પોતાની પરંપરાગત બિન-જોડાણની નીતિને સંપૂર્ણપણે બદલશે એવું હાલમાં માનવાનું કારણ નથી. પરંતુ ચીન સાથે વધતો સૈન્ય સહયોગ દેશની વ્યૂહાત્મક સ્થિતિ પર લાંબા ગાળે અસર કરી શકે છે.
અમેરિકા અને સમગ્ર એશિયા માટે સંદેશ
બાન કેઉનનો વિકાસ માત્ર ચીન અને લાઓસ વચ્ચેનો દ્વિપક્ષીય મુદ્દો નથી. આ સમગ્ર ઇન્ડો-પેસિફિક ક્ષેત્રમાં બદલાતા શક્તિ સંતુલનનું એક નાનું ઉદાહરણ પણ બની શકે છે.
ચીન છેલ્લા કેટલાક વર્ષોથી આર્થિક રોકાણ, ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને સુરક્ષા સહયોગ દ્વારા દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયામાં પોતાની હાજરી વધારી રહ્યું છે. લાઓસમાં નવી એરફોર્સ તાલીમ સુવિધા એ પ્રક્રિયાનો સૈન્ય પાસો દર્શાવે છે.
અમેરિકા માટે પણ આ વિકાસ મહત્વપૂર્ણ છે, કારણ કે દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયા લાંબા સમયથી અમેરિકાની ઇન્ડો-પેસિફિક વ્યૂહરચનાનો મહત્વનો ભાગ રહ્યો છે. જોકે હાલમાં બાન કેઉનને અમેરિકન અથવા અન્ય દેશોની સૈન્ય સુવિધાઓના સીધા વિકલ્પ તરીકે જોવું વહેલું ગણાશે.
આગામી મહિનાઓમાં બાન કેઉન ખાતે થનારા બાંધકામ અને સૈન્ય પ્રવૃત્તિ પર નિષ્ણાતોની નજર રહેશે. ખાસ કરીને રનવે કેટલો વિસ્તરે છે, કેટલા વિમાનો અહીં રહે છે, નવા હેંગર અથવા સર્વેલન્સ સાધનો સ્થાપિત થાય છે કે નહીં અને એર ડિફેન્સ સિસ્ટમ દેખાય છે કે નહીં—આ બાબતો મહત્વપૂર્ણ સંકેત બની શકે છે.
હાલમાં ચીનનો સત્તાવાર દાવો સ્પષ્ટ છે કે આ કેન્દ્ર લાઓસના પાઇલટોને તાલીમ આપવા અને બંને દેશો વચ્ચે સૈન્ય સહયોગ વધારવા માટે છે. પરંતુ સેટેલાઇટ તસવીરોમાં દેખાતી પ્રવૃત્તિઓએ આ સ્થળને પ્રાદેશિક સુરક્ષા વિશ્લેષણના કેન્દ્રમાં લાવી દીધું છે.
બાન કેઉનની સૌથી મોટી વિશેષતા કદાચ એ છે કે અહીં વર્તમાન અને ભૂતકાળ બંને એકસાથે દેખાય છે. એક સમયના CIA સંકળાયેલા એરફિલ્ડ પર આજે ચીન અને લાઓસ સંયુક્ત સૈન્ય તાલીમ કેન્દ્ર ચલાવી રહ્યા છે. આ બદલાવ માત્ર એક એરબેઝની કહાની નથી, પરંતુ દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયામાં છેલ્લા કેટલાક દાયકાઓમાં બદલાયેલા ભૂરાજકીય સમીકરણનું પ્રતિબિંબ પણ છે.
આઠ K-8 જેટની હાજરી કદાચ શરૂઆતમાં નાની સૈન્ય પ્રવૃત્તિ લાગે, પરંતુ બાન કેઉનનું ભવિષ્ય શું બને છે તેના આધારે આ સ્થળ ચીનની પ્રાદેશિક સૈન્ય વ્યૂહરચનામાં કેટલું મહત્વ મેળવે છે તે આગામી સમય જ બતાવશે.
