આર્કટિક સર્કલ એસેમ્બલીમાં ભારતનો અવાજ, કીર્તિ વર્ધન સિંહ રજૂ કરશે દેશનો પક્ષ; જાણો કેમ વધી રહ્યું છે આ ક્ષેત્રનું મહત્વ
દુનિયાના સૌથી ઠંડા અને બરફથી ઢંકાયેલા પ્રદેશોમાંથી એક ગણાતો આર્કટિક વિસ્તાર હવે માત્ર ભૂગોળ કે પર્યાવરણના અભ્યાસ પૂરતો સીમિત રહ્યો નથી. ઝડપથી બદલાતી વૈશ્વિક પરિસ્થિતિમાં આર્કટિકનું મહત્વ વૈજ્ઞાનિક, પર્યાવરણીય, આર્થિક, ઊર્જા અને વ્યૂહાત્મક દૃષ્ટિએ સતત વધી રહ્યું છે. આ જ કારણસર વિશ્વના અનેક દેશો આ વિસ્તારમાં પોતાની હાજરી અને સહકારને વધુ મજબૂત કરી રહ્યા છે.
આ સંદર્ભમાં ભારત પણ આર્કટિક ક્ષેત્રને ખૂબ ગંભીરતાથી લઈ રહ્યું છે. કેન્દ્રીય વિદેશ રાજ્ય મંત્રી તથા પર્યાવરણ, વન અને આબોહવા પરિવર્તન રાજ્ય મંત્રી કીર્તિ વર્ધન સિંહ 8થી 10 ઓક્ટોબર દરમિયાન આઈસલેન્ડની રાજધાની રેક્યાવિકમાં યોજાનારી 2026 Arctic Circle Assemblyમાં ભારતીય પ્રતિનિધિમંડળનું નેતૃત્વ કરશે. આ કાર્યક્રમમાં તેઓ આર્કટિક અને જળવાયુ પરિવર્તન અંગે ભારતનો દૃષ્ટિકોણ વિશ્વ સમક્ષ રજૂ કરશે.
આ મુલાકાતને માત્ર એક આંતરરાષ્ટ્રીય પરિષદમાં ભાગ લેવાની ઘટના તરીકે જોવી યોગ્ય નહીં રહે. ભારત માટે આ મંચ વૈજ્ઞાનિક સંશોધન, જળવાયુ પરિવર્તન, ધ્રુવીય ક્ષેત્રો સાથેના સંબંધો અને ભવિષ્યની વૈશ્વિક ભાગીદારી અંગે પોતાની નીતિ સ્પષ્ટ કરવાની મહત્વપૂર્ણ તક બની શકે છે.
કીર્તિ વર્ધન સિંહ શું કરશે?
2026ની Arctic Circle Assemblyમાં કીર્તિ વર્ધન સિંહ વિવિધ મહત્વપૂર્ણ સત્રોમાં ભારતનું પ્રતિનિધિત્વ કરશે. તેઓ ‘Melting Poles: Perspectives from India and Singapore’ નામના પૂર્ણ સત્રમાં ભાગ લેશે. આ ઉપરાંત ભારત દ્વારા આયોજિત ‘Arctic and Climate Change Perspectives from Observer States’ સત્રમાં તેઓ પ્રારંભિક સંબોધન પણ કરશે.
આ બંને સત્રોના વિષયો પરથી સ્પષ્ટ થાય છે કે ભારત આર્કટિકને માત્ર બરફ પીગળવાની સમસ્યા તરીકે નથી જોઈ રહ્યું. આર્કટિકમાં થતા પરિવર્તનોનો સીધો કે આડકતરો પ્રભાવ વિશ્વના અન્ય વિસ્તારો પર પણ પડે છે અને ભારત પણ તેમાંથી અલગ નથી.
આ કાર્યક્રમ દરમિયાન કીર્તિ વર્ધન સિંહ આર્કટિક ક્ષેત્ર અંગે ભારતના અનુભવ, વૈજ્ઞાનિક સંશોધન અને જળવાયુ પરિવર્તન અંગેની ચિંતાઓ રજૂ કરશે. આ સાથે આર્કટિક અને ઈન્ડો-પેસિફિક વચ્ચેના વધતા સંબંધો પર પણ ભારત પોતાનો અભિગમ વ્યક્ત કરી શકે છે.
આર્કટિક ભારત માટે આટલું મહત્વનું કેમ છે?
ઘણા લોકોને સવાલ થઈ શકે કે ભારત તો આર્કટિકથી હજારો કિલોમીટર દૂર છે, તો પછી ભારતને આ પ્રદેશમાં આટલો રસ શા માટે છે?
તેનું સૌથી મોટું કારણ જળવાયુ પરિવર્તન છે. પૃથ્વીના ધ્રુવીય વિસ્તારોમાં થતા પરિવર્તનો સમગ્ર વિશ્વની હવામાન વ્યવસ્થાને અસર કરી શકે છે. બરફના આવરણમાં ફેરફાર, સમુદ્રની સપાટીમાં વધારો, સમુદ્રી પ્રવાહોમાં પરિવર્તન અને વૈશ્વિક તાપમાન સાથે જોડાયેલા અનેક મુદ્દાઓનો સંબંધ આર્કટિક સાથે છે.
ભારત માટે ચોમાસું, કૃષિ, દરિયાકાંઠાના વિસ્તારો અને પાણીની સુરક્ષા જેવી બાબતો અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે. આર્કટિકમાં થઈ રહેલા પરિવર્તનો અંગે વધુ વૈજ્ઞાનિક સમજ વિકસાવવી ભારત માટે લાંબા ગાળે ઉપયોગી બની શકે છે.
એટલા માટે ભારત આર્કટિકમાં સંશોધન અને આંતરરાષ્ટ્રીય સહયોગ બંને પર ભાર આપી રહ્યું છે.
ભારતની Arctic Policyમાં છ મુખ્ય સ્તંભ
ભારતે વર્ષ 2022માં પોતાની Arctic Policy જાહેર કરી હતી. આ નીતિ છ મુખ્ય સ્તંભો પર આધારિત છે—વિજ્ઞાન અને સંશોધન, જળવાયુ અને પર્યાવરણ, આર્થિક અને માનવ વિકાસ, પરિવહન અને કનેક્ટિવિટી, શાસન અને આંતરરાષ્ટ્રીય સહકાર તથા ક્ષમતા નિર્માણ.
આ નીતિ બતાવે છે કે ભારત આર્કટિકને એક જ મુદ્દાથી નથી જોતું. અહીં વિજ્ઞાનથી લઈને વેપાર સુધી અને પર્યાવરણથી લઈને કનેક્ટિવિટી સુધી અનેક ક્ષેત્રો જોડાયેલા છે.
ભારતનું માનવું છે કે આર્કટિકમાં થતી ઘટનાઓનું વૈશ્વિક સ્તરે મહત્વ છે. તેથી સંશોધનના પરિણામો માત્ર આર્કટિક દેશો પૂરતા સીમિત રહેવાને બદલે સમગ્ર વિશ્વ સાથે વહેંચવા જોઈએ.
આર્કટિકમાં ભારતનું સંશોધન પહેલેથી જ ચાલુ છે
ભારત આ ક્ષેત્રમાં માત્ર નીતિ બનાવીને અટકી ગયું નથી. દેશ વર્ષોથી આર્કટિકમાં વૈજ્ઞાનિક સંશોધન કરી રહ્યો છે. ભારતનું હિમાદ્રી સંશોધન કેન્દ્ર નોર્વેના સ્વાલબાર્ડ વિસ્તારમાં ન્ય-આલેસુંડ ખાતે આવેલું છે.
ભારતીય વૈજ્ઞાનિકો ત્યાં વાતાવરણ, બરફ, સમુદ્ર, જૈવ વૈવિધ્ય અને જળવાયુ પરિવર્તન સાથે જોડાયેલા વિવિધ વિષયો પર સંશોધન કરે છે. નેશનલ સેન્ટર ફોર પોલર એન્ડ ઓશન રિસર્ચ આર્કટિકમાં ભારતના વૈજ્ઞાનિક અભિયાનો માટે મહત્વપૂર્ણ નોડલ સંસ્થા છે. 2026-27 માટે પણ ભારતે આર્કટિક અભિયાન માટે સંશોધન પ્રસ્તાવો આમંત્રિત કર્યા છે.
આ પ્રકારનું સંશોધન ભારતને ધ્રુવીય પ્રદેશોમાં થઈ રહેલા ઝડપી પરિવર્તનોને સમજવામાં મદદ કરે છે.
બરફ પીગળવાનો મુદ્દો હવે વૈશ્વિક ચિંતાનો વિષય
આર્કટિકમાં બરફ પીગળવાની પ્રક્રિયા છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં વૈશ્વિક ચર્ચાનો મુખ્ય મુદ્દો બની છે. આ પ્રક્રિયા માત્ર સ્થાનિક પર્યાવરણ માટે સમસ્યા નથી. તેનું પરિણામ સમુદ્રની સપાટી, સમુદ્રી પરિસ્થિતિ અને વૈશ્વિક હવામાન પર પણ પડી શકે છે.
આ કારણે Arctic Circle Assembly જેવા મંચોનું મહત્વ વધ્યું છે. 2026ની બેઠકમાં જળવાયુ પરિવર્તન ઉપરાંત આર્કટિક સુરક્ષા, ભૂ-રાજનીતિ, વૈજ્ઞાનિક સહકાર, ઊર્જા, ક્રિટિકલ મિનરલ્સ, શિપિંગ, મહાસાગર વ્યવસ્થાપન અને ટકાઉ વિકાસ જેવા મુદ્દાઓ પર ચર્ચા થવાની છે. આ બેઠકમાં 70 જેટલા દેશોમાંથી 2,000થી વધુ લોકો ભાગ લેવાની અપેક્ષા છે.
અર્થાત આ મંચ હવે માત્ર પર્યાવરણવિદો અથવા વૈજ્ઞાનિકોની બેઠક રહ્યો નથી. રાજદ્વારીઓ, સરકારો, ઉદ્યોગો, સંશોધકો અને સ્થાનિક સમુદાયોના પ્રતિનિધિઓ પણ તેમાં ભાગ લઈ રહ્યા છે.
આર્કટિક અને ઈન્ડો-પેસિફિક વચ્ચેનું કનેક્શન
ભારતની દૃષ્ટિએ આર્કટિકનો બીજો મહત્વપૂર્ણ પાસો ઈન્ડો-પેસિફિક સાથે તેનો સંબંધ છે. વૈશ્વિક વેપાર અને સમુદ્રી પરિવહનના બદલાતા માર્ગોને કારણે ઉત્તર ધ્રુવીય વિસ્તારમાં પરિવર્તન ભવિષ્યમાં આંતરરાષ્ટ્રીય કનેક્ટિવિટી પર પણ અસર કરી શકે છે.
આર્કટિક સમુદ્રી માર્ગોમાં પરિવર્તન થાય તો એશિયા અને યુરોપ વચ્ચેના વેપારના માર્ગો અંગે નવી ચર્ચાઓ ઊભી થઈ શકે છે. જોકે આ ક્ષેત્રમાં પર્યાવરણીય જોખમો અને આંતરરાષ્ટ્રીય નિયમો પણ એટલા જ મહત્વપૂર્ણ રહેશે.
ભારત તેથી આર્કટિક ક્ષેત્રને પોતાની વિશાળ સમુદ્રી અને ઈન્ડો-પેસિફિક નીતિના પરિપ્રેક્ષ્યમાં પણ જોઈ રહ્યું છે. ભારતની Arctic Policyમાં કનેક્ટિવિટી અને આંતરરાષ્ટ્રીય સહકારને સ્થાન આપવામાં આવ્યું છે.
ભારત માત્ર પર્યાવરણની વાત નહીં કરે
આ મુલાકાતનું એક મહત્વપૂર્ણ પાસું એ પણ છે કે ભારત આર્કટિક અંગે ચર્ચા કરતી વખતે વિકાસ અને પર્યાવરણ વચ્ચે સંતુલનનો મુદ્દો ઉઠાવી શકે છે.
આર્કટિક વિસ્તારમાં કુદરતી સંસાધનોની ઉપલબ્ધતા પણ આંતરરાષ્ટ્રીય રસનું કારણ બની રહી છે. ઊર્જા, ખનિજ સંપત્તિ અને નવી શિપિંગ શક્યતાઓને કારણે વિવિધ દેશો આ ક્ષેત્રમાં લાંબા ગાળાની વ્યૂહરચના બનાવી રહ્યા છે.
પરંતુ આર્થિક વિકાસની સાથે પર્યાવરણ અને સ્થાનિક તથા મૂળનિવાસી સમુદાયોના હિતોનું રક્ષણ કરવું પણ જરૂરી છે. ભારત આંતરરાષ્ટ્રીય મંચ પર ટકાઉ અને જવાબદાર વિકાસના અભિગમને આગળ ધપાવી શકે છે.
આર્કટિક કાઉન્સિલમાં ભારતની સ્થિતિ
ભારત Arctic Councilમાં Observer State છે. આ સંસ્થા આર્કટિક ક્ષેત્રના દેશો વચ્ચે સહકાર, સંકલન અને ચર્ચા માટેનું મહત્વપૂર્ણ આંતર-સરકારી મંચ છે. તેમાં આર્કટિકના આઠ મુખ્ય દેશો ઉપરાંત વિવિધ Observer States પણ જોડાય છે.
જોકે ભારતની સ્થિતિ હાલમાં નિરીક્ષક દેશ તરીકે છે, તેમ છતાં ભારતે વૈજ્ઞાનિક અને પર્યાવરણીય સહકાર દ્વારા પોતાની ભૂમિકા વધારવાનો પ્રયાસ કર્યો છે.
તાજેતરમાં સંસદીય સમિતિએ પણ ભારતની આર્કટિક અને એન્ટાર્કટિક નીતિ અંગે મહત્વપૂર્ણ ભલામણો કરી છે. સમિતિએ સરકારને ભવિષ્યમાં Arctic Councilમાં ભારતની ભૂમિકા વધુ મજબૂત કરવા અને સંપૂર્ણ સભ્યપદની શક્યતા અંગે વિચાર કરવા જણાવ્યું છે.
આથી રેક્યાવિકમાં યોજાતી બેઠક ભારત માટે માત્ર વર્તમાન નીતિ રજૂ કરવાનો પ્રસંગ નથી, પરંતુ ભવિષ્યમાં વધુ સક્રિય ભૂમિકા માટેનો રાજદ્વારી આધાર પણ બની શકે છે.
આઈસલેન્ડ સાથે દ્વિપક્ષીય સંબંધો પણ મહત્વપૂર્ણ
કીર્તિ વર્ધન સિંહની આઈસલેન્ડ મુલાકાત દરમિયાન બંને દેશો વચ્ચે દ્વિપક્ષીય ચર્ચા થવાની પણ શક્યતા છે. ભારતીય વિદેશ મંત્રાલયના જણાવ્યા પ્રમાણે આઈસલેન્ડ અને ભારત વચ્ચેના સંબંધોમાં છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં ઊંડાણ આવ્યું છે.
વેપાર, જીઓથર્મલ એનર્જી, માછીમારી અને ક્લીન એનર્જી જેવા ક્ષેત્રોમાં સહકાર માટે બંને દેશો વચ્ચે તકો રહેલી છે. ભારત-યુરોપિયન ફ્રી ટ્રેડ એસોસિએશન સાથે થયેલા TEPA બાદ પણ આ સંબંધોને નવી ગતિ મળવાની અપેક્ષા છે.
આથી એક જ મુલાકાત દરમિયાન ભારતને આર્કટિક મુદ્દે બહુપક્ષીય મંચ અને આઈસલેન્ડ સાથે દ્વિપક્ષીય સંબંધ—બંને ક્ષેત્રે આગળ વધવાની તક મળશે.
ભારત માટે આગળનો રસ્તો શું?
આર્કટિકમાં ભારતની હાજરીને વધુ અસરકારક બનાવવા માટે માત્ર આંતરરાષ્ટ્રીય પરિષદોમાં ભાગ લેવો પૂરતો નથી. વૈજ્ઞાનિક સંશોધન વધારવું, યુવા સંશોધકોને તકો આપવી, ધ્રુવીય અભિયાનોમાં રોકાણ વધારવું અને આર્કટિક દેશો સાથે સંસ્થાકીય ભાગીદારી મજબૂત કરવી જરૂરી છે.
ભારત નોર્વે, આઈસલેન્ડ સહિતના નોર્ડિક દેશો સાથે સંશોધન અને ગ્રીન ટેક્નોલોજીમાં સહકાર વધારી શકે છે. 2026માં ભારત અને નોર્વે વચ્ચે પર્યાવરણ, વિજ્ઞાન, ટેક્નોલોજી અને સમુદ્રી ક્ષેત્રોમાં સહકાર વધુ મજબૂત થયો હોવાનું પણ સરકારી અને સંશોધન સ્ત્રોતોમાં નોંધાયું છે.
સાથે જ, લાંબા ગાળાના અને ઉચ્ચ ગુણવત્તાયુક્ત વૈજ્ઞાનિક ડેટાની ઉપલબ્ધતા સુનિશ્ચિત કરવા માટે ભારતે તેના આર્કટિક સંશોધન માળખાગત માળખાને આધુનિક બનાવવાની જરૂર પડશે.
દુનિયા બદલાઈ રહી છે અને આર્કટિક પણ
એક સમય એવો હતો જ્યારે આર્કટિકને દુનિયાના સૌથી દૂરના અને અપ્રાપ્ય પ્રદેશ તરીકે જોવામાં આવતો હતો. આજે પરિસ્થિતિ ઝડપથી બદલાઈ રહી છે. જળવાયુ પરિવર્તન, વૈશ્વિક વેપાર, ઊર્જા, ખનિજ સંપત્તિ, સુરક્ષા અને વૈજ્ઞાનિક સંશોધનને કારણે આ વિસ્તાર વિશ્વની ચર્ચાના કેન્દ્રમાં આવી ગયો છે.
ભારત માટે પણ આ બદલાતી પરિસ્થિતિને અવગણવી શક્ય નથી. ભારતની અર્થવ્યવસ્થા, પર્યાવરણ અને લાંબા ગાળાની જળવાયુ નીતિ પર વૈશ્વિક પરિવર્તનોની અસર પડે છે. તેથી આર્કટિક અંગેની ચર્ચામાં ભારતનો પોતાનો અવાજ હોવો જરૂરી છે.
રેક્યાવિકમાં કીર્તિ વર્ધન સિંહનું પ્રતિનિધિત્વ એ દિશામાં એક મહત્વપૂર્ણ પગલું છે. અહીં ભારત પોતાના વૈજ્ઞાનિક સંશોધન, જળવાયુ ન્યાય, ટકાઉ વિકાસ અને આંતરરાષ્ટ્રીય સહકાર અંગેની વિચારસરણી વિશ્વ સમક્ષ રજૂ કરશે.
આગામી સમયમાં આર્કટિકનું મહત્વ વધુ વધવાની શક્યતા છે. આવા સમયમાં ભારત જો સંશોધન, રાજદ્વારી અને પર્યાવરણ—ત્રણેય ક્ષેત્રમાં પોતાની ભૂમિકા મજબૂત બનાવે તો આ દૂરના ધ્રુવીય પ્રદેશમાં ભારતની હાજરી માત્ર પ્રતીકાત્મક નહીં, પરંતુ વ્યૂહાત્મક રીતે પણ મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે.
