ડોક્ટરોને દવા કંપનીઓની ગિફ્ટ અને ફ્રીબી પર સુપ્રીમ કોર્ટ સખ્ત, અનૈતિક માર્કેટિંગ રોકવા બનશે ખાસ કમિટી
ભારતમાં દવાઓના માર્કેટિંગને લઈને સુપ્રીમ કોર્ટે હવે ગંભીર વલણ અપનાવ્યું છે. ફાર્માસ્યુટિકલ કંપનીઓ દ્વારા ડોક્ટરોને આપવામાં આવતી વિવિધ પ્રકારની ભેટો, ફ્રીબી, પ્રવાસ અથવા અન્ય પ્રોત્સાહનો અને તેના કારણે દવાઓ લખવાની પ્રક્રિયા પર પડતી સંભવિત અસર અંગે લાંબા સમયથી સવાલો ઉઠતા રહ્યા છે. હવે આ સમગ્ર મામલે સુપ્રીમ કોર્ટે કેન્દ્ર સરકારને એક કમિટી રચવા માટે કહ્યું છે, જે એ તપાસશે કે દવા કંપનીઓની માર્કેટિંગ પ્રવૃત્તિઓને નિયંત્રિત કરવા માટે કાયદાકીય રીતે અમલમાં મૂકી શકાય તેવી વ્યવસ્થાની જરૂર છે કે નહીં.
આ નિર્ણયને માત્ર ફાર્મા કંપનીઓ માટેની નિયમનકારી કાર્યવાહી તરીકે જોવો યોગ્ય નથી. આ મુદ્દો સીધો દર્દીઓના સ્વાસ્થ્ય, દવાઓની કિંમત, ડોક્ટરોની પ્રિસ્ક્રિપ્શન પ્રેક્ટિસ અને આખરે સામાન્ય માણસના ખિસ્સા સાથે જોડાયેલો છે.
સુપ્રીમ કોર્ટે શા માટે ગંભીરતા બતાવી?
દર્દી જ્યારે ડોક્ટર પાસે સારવાર માટે જાય છે ત્યારે સામાન્ય રીતે તેને એવી અપેક્ષા હોય છે કે ડોક્ટર તેની તબીબી સ્થિતિ પ્રમાણે સૌથી યોગ્ય દવા સૂચવશે. પરંતુ જો કોઈ દવા કંપની દ્વારા ડોક્ટરને કોઈ પ્રકારનું આર્થિક કે અન્ય પ્રોત્સાહન આપવામાં આવે અને તેના કારણે ચોક્કસ બ્રાન્ડની દવા લખવાની સંભાવના વધે, તો આ સ્થિતિ દર્દીના હિત માટે ચિંતાજનક બની શકે છે.
સુપ્રીમ કોર્ટ સમક્ષ ઉઠાવવામાં આવેલા મુદ્દામાં એવી ચિંતા વ્યક્ત કરવામાં આવી હતી કે ફાર્માસ્યુટિકલ કંપનીઓની અનૈતિક માર્કેટિંગ પદ્ધતિઓ મોંઘી દવાઓના વધુ પડતા પ્રિસ્ક્રિપ્શન તરફ દોરી શકે છે. કોર્ટનું ધ્યાન આ બાબત તરફ પણ ગયું કે આવી પ્રથાઓ સામાન્ય નાગરિકના સ્વાસ્થ્ય અને જીવનના અધિકાર સાથે કેવી રીતે સંબંધિત થઈ શકે છે.
આથી હવે કેન્દ્ર સરકારને આ બાબતે સંસ્થાગત રીતે વિચાર કરવા માટે કમિટી બનાવવાની દિશામાં આગળ વધવાનું છે.
ત્રણ સભ્યોની કમિટી પર વિચાર
સુપ્રીમ કોર્ટમાં થયેલી સુનાવણી દરમિયાન કેન્દ્ર સરકાર તરફથી સોલિસિટર જનરલ તુષાર મહેતાએ જણાવ્યું હતું કે સરકાર ત્રણ સભ્યોની કમિટી રચશે. આ કમિટી ફાર્માસ્યુટિકલ કંપનીઓની માર્કેટિંગ પદ્ધતિઓ માટે કાયદાકીય રીતે અમલ કરી શકાય તેવા નિયમોની જરૂરિયાત અંગે વિચાર કરશે.
આ મુદ્દો અગાઉથી સરકાર અને કોર્ટની નજરમાં હતો. જુલાઈ 2026માં પણ સુપ્રીમ કોર્ટે કેન્દ્ર સરકારને સંબંધિત વિભાગો વચ્ચે ચાલી રહેલી ચર્ચાનું પરિણામ રજૂ કરવા સમય આપ્યો હતો. કોર્ટના આદેશમાં જણાવાયું હતું કે આ મુદ્દે આરોગ્ય અને ફાર્માસ્યુટિકલ વિભાગ વચ્ચે ચર્ચા ચાલી રહી છે અને સરકાર પાસેથી નિર્ણય રજૂ કરવાની અપેક્ષા રાખવામાં આવી હતી.
એટલે હાલનો આદેશ અચાનક લેવાયેલો નિર્ણય નથી. આ મુદ્દે સરકાર અને કોર્ટ વચ્ચે છેલ્લા કેટલાક સમયથી ચર્ચા અને પ્રક્રિયા ચાલી રહી છે.
ડોક્ટરોને ફ્રીબી આપવાનો મુદ્દો કેમ મહત્વનો?
ફાર્માસ્યુટિકલ ઉદ્યોગમાં ડોક્ટરો સાથેનો સંપર્ક માર્કેટિંગની સામાન્ય પ્રક્રિયાનો એક ભાગ છે. નવી દવા વિશે માહિતી આપવી, વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસ રજૂ કરવો અને દવાની અસરકારકતા અંગે તબીબી માહિતી પૂરી પાડવી પોતાની રીતે અનૈતિક બાબત નથી.
સમસ્યા ત્યારે ઊભી થાય છે જ્યારે માર્કેટિંગ અને વ્યક્તિગત લાભ વચ્ચેની રેખા ધૂંધળી થઈ જાય.
ઉદાહરણ તરીકે, કોઈ કંપની ડોક્ટરને મોંઘી ભેટ આપે, લક્ઝરી પ્રવાસ કરાવે, મોંઘી હોટેલમાં રહેવાની વ્યવસ્થા કરે અથવા અન્ય લાભ આપે અને બદલામાં પોતાની દવાની વધુ ભલામણની અપેક્ષા રાખે, તો દર્દીના હિત અને કંપનીના વ્યાવસાયિક હિત વચ્ચે સંઘર્ષ ઊભો થઈ શકે છે.
આ જ કારણસર દવા કંપનીઓ અને હેલ્થકેર પ્રોફેશનલ્સ વચ્ચેના સંબંધોને પારદર્શક અને જવાબદાર રાખવાની જરૂરિયાત સતત ચર્ચામાં રહી છે.
ભારતમાં પહેલેથી UCPMP નિયમ લાગુ છે
અહીં એક મહત્વની વાત સમજવી જરૂરી છે. ભારતમાં દવા કંપનીઓના માર્કેટિંગ માટે કોઈ નિયમ જ નથી એવું નથી.
કેન્દ્ર સરકારના Department of Pharmaceuticalsએ Uniform Code for Pharmaceutical Marketing Practices એટલે કે UCPMP 2024 જાહેર કર્યો છે. આ કોડ 12 માર્ચ 2024ના રોજ સૂચિત કરવામાં આવ્યો હતો અને અગાઉના 2015ના કોડને બદલ્યો હતો. ત્યારબાદ સપ્ટેમ્બર 2025માં તેમાં વધુ સુધારા કરવામાં આવ્યા હતા.
UCPMPનો મુખ્ય હેતુ દવા કંપનીઓની પ્રમોશનલ પ્રવૃત્તિઓમાં નૈતિકતા અને પારદર્શિતા જાળવવાનો છે.
આ આચારસંહિતા ફાર્માસ્યુટિકલ કંપનીઓ અને આરોગ્યસંભાળ વ્યવસાયિકો વચ્ચેની પ્રચારાત્મક પ્રવૃત્તિઓ અંગે અમુક શરતો નિર્ધારિત કરે છે. તેમાં કંપનીઓ માટે ‘એથિક્સ ઓફિસર’ (આચારસંહિતા અધિકારી) ની નિમણૂક, ફરિયાદોના નિવારણની વ્યવસ્થા, સ્વ-ઘોષણા અને માર્કેટિંગ ખર્ચની વિગતો જાહેર કરવા જેવી જોગવાઈઓનો પણ સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે.
છતાં સુપ્રીમ કોર્ટને વધુ કડક કાયદાની જરૂર કેમ લાગી?
હાલની વ્યવસ્થા હોવા છતાં એક મૂળભૂત સવાલ રહે છે—શું વર્તમાન કોડ પૂરતો કડક છે અને શું તેના નિયમોનો વાસ્તવિક અમલ અસરકારક રીતે થઈ રહ્યો છે?
UCPMP હેઠળ દવા કંપનીઓની માર્કેટિંગ પદ્ધતિઓ માટે માર્ગદર્શિકા છે. પરંતુ સુપ્રીમ કોર્ટ સમક્ષ ઉઠેલા મુદ્દાનો એક ભાગ એ છે કે શું આ ક્ષેત્રમાં વધુ મજબૂત અને કાયદાકીય રીતે અમલ કરી શકાય તેવી વ્યવસ્થાની જરૂર છે.
આ જ બાબત હવે નવી કમિટી તપાસશે.
જો કમિટી એવું માને કે વર્તમાન સ્વૈચ્છિક અથવા નિયમનકારી કોડ પૂરતો નથી, તો ભવિષ્યમાં વધુ મજબૂત કાયદાકીય માળખું બનાવવાનો માર્ગ ખુલ્લો થઈ શકે છે.
દવાઓની કિંમત પર પણ પડી શકે છે અસર
આ સમગ્ર ચર્ચાનો સૌથી મોટો સંબંધ દવાઓની કિંમત સાથે છે.
જો કોઈ દવા કંપની માર્કેટિંગ અને પ્રમોશન પાછળ મોટી રકમ ખર્ચે છે, તો તે ખર્ચનો કોઈક રીતે કંપનીના સમગ્ર બિઝનેસ મોડલ પર પ્રભાવ પડી શકે છે. જો આ ખર્ચના કારણે ચોક્કસ બ્રાન્ડની દવા વધુ પ્રમાણમાં પ્રિસ્ક્રાઇબ થાય અને દર્દીને સસ્તા વિકલ્પો ઉપલબ્ધ હોવા છતાં મોંઘી દવા લેવી પડે, તો સામાન્ય પરિવાર પર સારવારનો ખર્ચ વધી શકે છે.
અલબત્ત, દરેક મોંઘી દવા અનૈતિક માર્કેટિંગનું પરિણામ છે એવું માનવું યોગ્ય નથી. નવી દવાની સંશોધન કિંમત, ક્લિનિકલ ટ્રાયલ, ઉત્પાદન, ગુણવત્તા નિયંત્રણ અને વિતરણ જેવા અનેક ખર્ચ હોય છે.
પરંતુ જ્યાં ડોક્ટરની પસંદગી પર અનૈતિક પ્રોત્સાહનનો પ્રભાવ પડતો હોય, ત્યાં દર્દીના હિતની રક્ષા માટે નિયમન જરૂરી બની જાય છે.
UCPMPમાં પારદર્શિતાને આપવામાં આવ્યું મહત્વ
સરકારે UCPMP 2024માં માર્કેટિંગ પ્રવૃત્તિઓને વધુ પારદર્શક બનાવવાનો પ્રયાસ કર્યો છે. કંપનીઓને માર્કેટિંગ ખર્ચ અને કોડના પાલન અંગે કેટલીક વિગતો જાહેર કરવાની વ્યવસ્થા કરવામાં આવી છે.
2025ના સુધારા બાદ કંપનીઓ માટે સંબંધિત માર્કેટિંગ ખર્ચ અંગે વાર્ષિક સ્ટેટમેન્ટ રજૂ કરવાની પ્રક્રિયાને વધુ સુવ્યવસ્થિત કરવામાં આવી છે. આનો હેતુ એ છે કે કંપનીઓની પ્રમોશનલ પ્રવૃત્તિઓ અંગે વધુ જવાબદારી અને પારદર્શિતા રહે.
આ ઉપરાંત દવા કંપનીઓ માટે Ethics Committees અને Ethics Officers જેવી આંતરિક વ્યવસ્થાઓ પણ મહત્વની બનાવવામાં આવી છે.
ભૂતકાળમાં પણ નિયમોના ઉલ્લંઘનના કેસ સામે આવ્યા છે
આ મુદ્દો માત્ર સિદ્ધાંત સુધી મર્યાદિત નથી. સરકારની Apex Committee for Pharma Marketing Practices સમક્ષ UCPMPના કથિત ઉલ્લંઘન અંગે ફરિયાદો પણ આવી છે.
ડિસેમ્બર 2024ના એક આદેશમાં AbbVie Healthcare India Private Limited અંગે એવી ફરિયાદ પર કાર્યવાહી કરવામાં આવી હતી જેમાં ડોક્ટરોને વિદેશી કાર્યક્રમોના નામે પ્રવાસ અને હોટેલ સુવિધાઓ આપવાના આક્ષેપો હતા. આ કેસમાં UCPMP હેઠળની માર્કેટિંગ પ્રથાઓ અંગે તપાસ કરવામાં આવી હતી.
આવા કેસો દર્શાવે છે કે ડોક્ટરો અને ફાર્મા કંપનીઓ વચ્ચેના વ્યાવસાયિક સંબંધોમાં નિયમોનું પાલન કેટલું મહત્વપૂર્ણ છે.
દર્દી કેન્દ્રમાં હોવો જોઈએ
સમગ્ર વિવાદના કેન્દ્રમાં એક જ વ્યક્તિ છે—દર્દી.
દર્દી જ્યારે ડોક્ટર પાસે જાય છે ત્યારે તેને એ વિશ્વાસ હોવો જોઈએ કે દવા તેની બીમારી, તબીબી જરૂરિયાત અને વૈજ્ઞાનિક પુરાવાના આધારે સૂચવવામાં આવી રહી છે.
દર્દીને એ જાણ હોતી નથી કે ડોક્ટર અને દવા કંપની વચ્ચે કોઈ વ્યાવસાયિક સંબંધ છે કે નહીં. તેથી આ સંબંધોમાં પારદર્શિતા અને નૈતિકતા જાળવવાની જવાબદારી માત્ર ડોક્ટરની જ નહીં પરંતુ ફાર્માસ્યુટિકલ કંપનીઓની પણ છે.
UCPMPમાં પણ દવાઓ અંગેની માહિતી સાચી, સંતુલિત, ચકાસી શકાય તેવી અને ભ્રામક ન હોવી જોઈએ એવી જોગવાઈ છે. કોઈ દવાની મંજૂરી મળ્યા પહેલાં તેના પ્રમોશન પર પણ પ્રતિબંધ છે.
ફાર્મા ઉદ્યોગ માટે તેનો શું અર્થ?
સુપ્રીમ કોર્ટના આ પગલાથી સમગ્ર ફાર્માસ્યુટિકલ ઉદ્યોગ માટે નિયમનકારી જવાબદારી વધી શકે છે.
કંપનીઓએ ભવિષ્યમાં પોતાના માર્કેટિંગ કાર્યક્રમો, ડોક્ટરો સાથેના સંબંધો, પ્રમોશનલ સામગ્રી અને ખર્ચ અંગે વધુ સાવચેત રહેવું પડી શકે છે. જો નવી કાયદાકીય વ્યવસ્થા આવે તો કંપનીઓની આંતરિક compliance systemને પણ વધુ મજબૂત કરવાની જરૂર પડી શકે છે.
બીજી તરફ ઉદ્યોગ માટે એ પણ મહત્વનું રહેશે કે નવા નિયમો એટલા કડક ન બને કે દવા અંગેની વૈજ્ઞાનિક અને શૈક્ષણિક માહિતી ડોક્ટરો સુધી પહોંચાડવામાં અડચણ ઊભી થાય.
અર્થાત્, હેતુ માર્કેટિંગને સંપૂર્ણપણે રોકવાનો નહીં પરંતુ અનૈતિક માર્કેટિંગ અને વૈજ્ઞાનિક માહિતી વચ્ચે સ્પષ્ટ રેખા દોરવાનો હોવો જોઈએ.
હવે આગળ શું થશે?
હવે સૌથી મહત્વનું પગલું કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા કમિટીની રચના અને તેની કામગીરી રહેશે. કમિટી હાલના UCPMP 2024ની અસરકારકતા, તેના અમલમાં આવતી મુશ્કેલીઓ અને કાયદાકીય રીતે વધુ મજબૂત વ્યવસ્થાની જરૂરિયાત અંગે વિચાર કરી શકે છે.
જો કમિટી નવા કાયદાની ભલામણ કરે છે, તો ત્યારબાદ સરકારની નીતિ પ્રક્રિયા, હિતધારકો સાથે ચર્ચા અને જરૂરી કાયદાકીય કાર્યવાહી આગળ વધી શકે છે.
એટલે સુપ્રીમ કોર્ટના આદેશનો અર્થ એવો નથી કે આવતીકાલથી ફાર્મા કંપનીઓ માટે સંપૂર્ણપણે નવા નિયમો લાગુ થઈ ગયા. હાલનો મુખ્ય મુદ્દો એ છે કે સરકાર હવે આ ક્ષેત્રમાં વધુ અસરકારક કાયદાકીય વ્યવસ્થા જરૂરી છે કે નહીં તે અંગે સત્તાવાર રીતે વિચાર કરશે.
સામાન્ય લોકો માટે આ નિર્ણય કેમ મહત્વનો?
દવા અને સારવારનો ખર્ચ પહેલેથી જ ઘણા પરિવારો માટે મોટો આર્થિક બોજ બની શકે છે. આવી સ્થિતિમાં દર્દીને યોગ્ય દવા યોગ્ય કારણોસર મળે અને માત્ર માર્કેટિંગના દબાણને કારણે કોઈ ચોક્કસ મોંઘી બ્રાન્ડ તરફ ન વાળવામાં આવે તે અત્યંત મહત્વનું છે.
સુપ્રીમ કોર્ટની પહેલનો સૌથી મોટો સંદેશ એ છે કે હેલ્થકેર ક્ષેત્રમાં વ્યાવસાયિક વ્યવહારનો અંતિમ કેન્દ્ર દર્દી હોવો જોઈએ.
ફાર્માસ્યુટિકલ કંપનીઓનું માર્કેટિંગ જરૂરી છે, નવી દવાઓ અંગે ડોક્ટરોને માહિતી આપવી પણ જરૂરી છે, પરંતુ આ બધું દર્દીના હિત અને વૈજ્ઞાનિક ધોરણોની મર્યાદામાં થવું જોઈએ.
