‘સુપ્રીમ કોર્ટને રાજકારણમાં ન ઘસેડો’: CJI સૂર્યકાંતની સ્પષ્ટ ચેતવણી, દિલ્હીના વિરોધ પ્રદર્શન વચ્ચે ગરમાયું વાતાવરણ
દિલ્હીમાં ચૂંટણી પંચ સામે ચાલી રહેલા વિરોધ પ્રદર્શનો અને પોલીસની કાર્યવાહી અંગેનો વિવાદ હવે સુપ્રીમ કોર્ટ સુધી પહોંચ્યો છે. ભારતના મુખ્ય ન્યાયાધીશ (CJI) સૂર્યકાંતે સોમવાર, 12 ઑક્ટોબર 2026ના રોજ સ્પષ્ટ શબ્દોમાં જણાવ્યું કે સુપ્રીમ કોર્ટને રાજકીય વિવાદમાં ખેંચવી જોઈએ નહીં. સાથે જ તેમણે ભાર મૂક્યો કે વિરોધ પ્રદર્શનના કારણે અદાલતની કામગીરી, વકીલોની અવરજવર અને ન્યાય મેળવવા આવતા નાગરિકોને કોઈ મુશ્કેલી પડવી જોઈએ નહીં.
દિલ્હીમાં મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર જ્ઞાનેશ કુમાર સામે વિરોધ પ્રદર્શન, મતદાર યાદીઓમાં કથિત ગેરરીતિઓના આરોપો અને પ્રદર્શનકારીઓની અટકાયતને લઈને રાજકીય માહોલ ગરમાયો છે. આ દરમિયાન કેટલાક વકીલોએ પોલીસની કાર્યવાહી અંગે સુપ્રીમ કોર્ટ સમક્ષ રજૂઆત કરી હતી. મુખ્ય ન્યાયાધીશે આ મામલે લોકશાહી અધિકારોનું સન્માન કરવાની વાત સ્વીકારી, પરંતુ અદાલતની કામગીરી ખોરવાય નહીં તેની ખાતરી કરવા પણ જણાવ્યું.
આ સમગ્ર ઘટનાએ એક મહત્ત્વનો પ્રશ્ન ઊભો કર્યો છે: લોકશાહીમાં વિરોધ કરવાનો અધિકાર અને જાહેર વ્યવસ્થા જાળવવાની જવાબદારી વચ્ચે સંતુલન કેવી રીતે જાળવવું?
મુખ્ય ન્યાયાધીશે શું કહ્યું?
સુપ્રીમ કોર્ટમાં સોમવારે સુનાવણી દરમિયાન વકીલોએ દિલ્હીમાં વિરોધ પ્રદર્શન સાથે જોડાયેલી પોલીસ કાર્યવાહી અને અટકાયત અંગેના મુદ્દા ઉઠાવ્યા હતા. સુપ્રીમ કોર્ટ બાર એસોસિએશનના પ્રમુખ અને વરિષ્ઠ વકીલ પ્રદીપ રાયે આ અંગે નવી અરજી તાત્કાલિક સુનાવણી માટે સૂચિબદ્ધ કરવાની માગ કરી હતી.
આ રજૂઆતના જવાબમાં મુખ્ય ન્યાયાધીશ સૂર્યકાંતે કહ્યું કે અદાલતની કામગીરીમાં કોઈ અવરોધ ઊભો થવો જોઈએ નહીં. વકીલો, તેમના ક્લાર્ક, અદાલતના કર્મચારીઓ અને ન્યાય મેળવવા આવતા અરજદારોની અવરજવર સરળતાથી ચાલુ રહેવી જોઈએ.
તેમણે સ્પષ્ટ કર્યું કે વકીલોને પણ વિરોધ કરવાનો અધિકાર છે, પરંતુ તેના માટે નિર્ધારિત સ્થળોનો ઉપયોગ કરવો જોઈએ. લોકશાહી પ્રવૃત્તિઓને કોઈ વાંધો નથી, પરંતુ તેના કારણે ન્યાયિક સંસ્થાની કામગીરી ખોરવાય તે યોગ્ય નથી.
મુખ્ય ન્યાયાધીશે આ સાથે ચેતવણી આપી કે સુપ્રીમ કોર્ટને કોઈ રાજકીય ખેંચતાણનો ભાગ બનાવવી ન જોઈએ. તેમના નિવેદનનો મુખ્ય હેતુ અદાલતની સ્વતંત્રતા જાળવવા અને કાનૂની કાર્યવાહી સામાન્ય રીતે ચાલતી રહે તેની ખાતરી કરવાનો હતો.
વકીલોએ પોલીસની કાર્યવાહી અંગે શું રજૂઆત કરી?
સુનાવણી દરમિયાન વરિષ્ઠ વકીલ ગોપાલ શંકરનારાયણને પોલીસની કાર્યવાહી અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી. તેમણે આક્ષેપ કર્યો કે વિરોધ દરમિયાન કેટલાક બાળકોને માથામાં ઇજા થઈ હતી અને પોલીસકર્મીઓની વર્તણૂક અંગે પણ ગંભીર સવાલો ઊભા થયા છે.
તેમણે એવી દલીલ પણ કરી કે પોલીસની કાર્યવાહી અંગે સુપ્રીમ કોર્ટે યોગ્ય સમયે કડક સંદેશ આપવો જોઈએ, જેથી કોઈ અધિકારી પોતાની સત્તાનો દુરુપયોગ કરીને જવાબદારીમાંથી છટકી ન શકે.
જોકે, મુખ્ય ન્યાયાધીશ સૂર્યકાંતે આ આક્ષેપો અંગે તાત્કાલિક કોઈ અંતિમ ટિપ્પણી કરવાનો ઇનકાર કર્યો હતો. તેમણે જણાવ્યું કે હાલ તેઓ આ અંગે કંઈ કહેવા માગતા નથી. સાથે જ તેમણે ફરી ભાર મૂક્યો કે વિરોધ પ્રદર્શન થવા જોઈએ, પરંતુ અદાલતની કામગીરીને અસર ન પહોંચવી જોઈએ.
અહીં નોંધવું જરૂરી છે કે પોલીસ દ્વારા મારપીટ અથવા અન્ય ગેરવર્તણૂકના આક્ષેપો અંગે સ્વતંત્ર તપાસ અને ઉપલબ્ધ પુરાવાઓના આધારે જ અંતિમ નિષ્કર્ષ પર પહોંચી શકાય.
સુપ્રીમ કોર્ટ બાર એસોસિએશનની અરજી પર સુનાવણી
પ્રદીપ રાયે સુપ્રીમ કોર્ટ બાર એસોસિએશન (SCBA) તરફથી દાખલ કરવામાં આવેલી નવી અરજીને મંગળવારે, 13 ઑક્ટોબરે સુનાવણી માટે સૂચિબદ્ધ કરવાની વિનંતી કરી હતી. આ અરજીમાં વિરોધ પ્રદર્શન દરમિયાન વકીલોની અટકાયત અને ઇન્ટરનેટ સેવાઓ સ્થગિત કરવાના મુદ્દાઓ અંગે રજૂઆત કરવામાં આવી હોવાનું અહેવાલોમાં જણાવાયું છે.
મુખ્ય ન્યાયાધીશે અરજીને સુનાવણી માટે સૂચિબદ્ધ કરવાની સંમતિ આપી હતી. જોકે, તેમણે બાર એસોસિએશનને પણ ખાતરી કરવા કહ્યું કે લોકશાહી પ્રવૃત્તિઓ સરળતાથી થઈ શકે અને સુપ્રીમ કોર્ટની કામગીરીમાં કોઈ અવરોધ ઊભો ન થાય.
આ ઘટનાથી સ્પષ્ટ થાય છે કે અદાલત વિરોધના અધિકારને સંપૂર્ણપણે નકારતી નથી. પરંતુ તે અધિકારનો ઉપયોગ એવી રીતે થવો જોઈએ કે ન્યાયિક પ્રક્રિયા અને સામાન્ય નાગરિકોની અવરજવર પર તેની પ્રતિકૂળ અસર ન પડે.
દિલ્હીમાં વિરોધ પ્રદર્શનને લઈને કેમ વધ્યો વિવાદ?
દિલ્હીમાં ચાલી રહેલા વિરોધ પ્રદર્શનનું મુખ્ય કારણ મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર જ્ઞાનેશ કુમાર સામે વિપક્ષ દ્વારા કરવામાં આવેલા આરોપો છે. કોંગ્રેસ સહિત INDIA ગઠબંધનના પક્ષોએ મતદાર યાદીઓની ખાસ સઘન સુધારણા પ્રક્રિયા (SIR) અંગે પ્રશ્નો ઉઠાવ્યા છે.
વિપક્ષનો આક્ષેપ છે કે આ પ્રક્રિયા દરમિયાન પાત્ર મતદારોનાં નામ દૂર થવાની શક્યતા છે અને સમગ્ર વ્યવસ્થામાં વધુ પારદર્શિતા હોવી જોઈએ. રાહુલ ગાંધી સહિતના વિપક્ષી નેતાઓએ ચૂંટણી પંચની કામગીરી સામે વિરોધ નોંધાવ્યો છે.
બીજી તરફ, ચૂંટણી પંચે પક્ષપાતના આરોપોને નકારી કાઢ્યા છે અને મતદાર યાદીઓની સુધારણા નિયમો અનુસાર કરવામાં આવતી હોવાનું જણાવ્યું છે.
આ રાજકીય વિવાદ વચ્ચે દિલ્હીમાં વિરોધ પ્રદર્શન માટેની મંજૂરી, જાહેર સ્થળોના ઉપયોગ અને પોલીસની સુરક્ષા વ્યવસ્થાને લઈને પણ તણાવ વધ્યો છે. કેટલાક પ્રદર્શનકારીઓની અટકાયત અને વિરોધના સ્થળો પર નિયંત્રણોને કારણે મામલો ન્યાયિક પ્રક્રિયા સુધી પહોંચ્યો છે.
અગાઉ સુપ્રીમ કોર્ટે શું નિર્દેશ આપ્યા હતા?
દિલ્હીમાં વિરોધ પ્રદર્શન પહેલાં જાહેર પરિવહન અને અવરજવર પર મૂકવામાં આવેલા નિયંત્રણો અંગે પણ સુપ્રીમ કોર્ટે હસ્તક્ષેપ કર્યો હતો.
11 ઑક્ટોબરના રોજ સુપ્રીમ કોર્ટની વિશેષ ખંડપીઠે જણાવ્યું હતું કે શાંતિપૂર્ણ અને નિઃશસ્ત્ર પ્રદર્શનકારીઓને કાયદામાં નિર્ધારિત પ્રક્રિયા સિવાય અટકાયતમાં રાખી શકાય નહીં. અદાલતે દિલ્હી મેટ્રો અને રેલવે સેવાઓ સામાન્ય રીતે ચાલુ રાખવા, ઇન્ટરનેટ કનેક્ટિવિટી અવિરત રાખવા અને લોકોની અવરજવર પુનઃસ્થાપિત કરવા અંગે પણ નિર્દેશ આપ્યા હતા.
અદાલતે સુપ્રીમ કોર્ટ અને અન્ય અદાલતોની આસપાસ લગાવવામાં આવેલા પ્રતિબંધાત્મક નોટિસ દૂર કરવા અંગે પણ સૂચના આપી હતી, જેથી ન્યાય સુધી પહોંચવામાં કોઈ અવરોધ ઊભો ન થાય.
આ નિર્દેશો દર્શાવે છે કે વિરોધ પ્રદર્શન દરમિયાન સુરક્ષા જાળવવી જરૂરી છે, પરંતુ તેના નામે નાગરિકોના મૂળભૂત અધિકારો પર અયોગ્ય નિયંત્રણો મૂકવા યોગ્ય નથી.
જંતર મંતર અંગે દિલ્હી હાઈકોર્ટમાં પણ કાર્યવાહી
આ વિવાદ માત્ર સુપ્રીમ કોર્ટ પૂરતો મર્યાદિત નથી રહ્યો. દિલ્હીમાં જંતર મંતરને વિરોધ પ્રદર્શનના સ્થળ તરીકે બંધ કરવામાં આવ્યું હોવાના મુદ્દે દિલ્હી હાઈકોર્ટમાં પણ અરજી દાખલ કરવામાં આવી છે.
12 ઑક્ટોબરે દિલ્હી હાઈકોર્ટે આ અરજી પર મંગળવારે સુનાવણી કરવાની સંમતિ આપી હતી. અરજીમાં જંતર મંતર બંધ કરવાના નિર્ણય અને વિરોધ પ્રદર્શન માટે વૈકલ્પિક સ્થળ નક્કી ન કરવામાં આવ્યું હોવા અંગે સવાલો ઉઠાવવામાં આવ્યા છે.
આ ઉપરાંત, નેશનલ સ્ટુડન્ટ્સ યુનિયન ઑફ ઇન્ડિયા (NSUI) દ્વારા વિરોધ દરમિયાન કેટલાક લોકો પર કથિત હુમલાની તપાસની માગ કરતી અરજી પણ રજૂ કરવામાં આવી હતી. આક્ષેપ હતો કે પ્રદર્શન દરમિયાન કેટલાક બહારના લોકો આવ્યા હતા અને લોકોએ મારપીટ તથા હેરાનગતિનો સામનો કર્યો હતો.
હાઈકોર્ટ આ અરજીઓ પર શું નિર્ણય લે છે તે જોવાનું રહેશે. હાલના તબક્કે આ મુદ્દાઓ અરજીમાં કરવામાં આવેલા આક્ષેપો છે અને તેમની સત્યતા અંગે કાનૂની તપાસ જરૂરી છે.
વિરોધ કરવાનો અધિકાર અને જાહેર વ્યવસ્થાની જવાબદારી
ભારતીય લોકશાહીમાં શાંતિપૂર્ણ રીતે વિરોધ નોંધાવવો અને પોતાની માગણીઓ રજૂ કરવી નાગરિકોનો મહત્ત્વનો અધિકાર છે. સરકારની નીતિઓ, ચૂંટણી પ્રક્રિયા અથવા કોઈ જાહેર સંસ્થા અંગે અસહમતિ હોય તો નાગરિકો વિરોધ પ્રદર્શન, આવેદનપત્ર અને કાનૂની કાર્યવાહી જેવા માર્ગો અપનાવી શકે છે.
પરંતુ આ અધિકાર સાથે કેટલીક જવાબદારીઓ પણ જોડાયેલી છે. વિરોધ દરમિયાન હિંસા ન થાય, સામાન્ય નાગરિકોને બિનજરૂરી મુશ્કેલી ન પડે અને જાહેર સેવાઓ સંપૂર્ણપણે ઠપ ન થાય તે સુનિશ્ચિત કરવું જરૂરી છે.
એ જ રીતે, કાયદો અને વ્યવસ્થા જાળવવાની જવાબદારી ધરાવતી પોલીસ અને વહીવટી તંત્રે પણ પોતાની સત્તાનો ઉપયોગ કાયદાની મર્યાદામાં રહીને કરવો જોઈએ. શાંતિપૂર્ણ વિરોધ કરનારાઓ સામે કાર્યવાહી કરવામાં આવે તો તેનું કાનૂની કારણ સ્પષ્ટ હોવું જોઈએ.
સુપ્રીમ કોર્ટની તાજેતરની ટિપ્પણીઓમાં આ બંને બાબતોનું મહત્ત્વ જોવા મળે છે. અદાલતે લોકશાહી પ્રવૃત્તિઓ સામે વાંધો વ્યક્ત કર્યો નથી, પરંતુ ન્યાયિક કામગીરીમાં અવરોધ ન આવે તેની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો છે.
સુપ્રીમ કોર્ટને રાજકીય વિવાદથી દૂર રાખવાની જરૂર કેમ?
સુપ્રીમ કોર્ટ દેશની સર્વોચ્ચ ન્યાયિક સંસ્થા છે. બંધારણનું રક્ષણ કરવું, નાગરિકોના અધિકારોની સુરક્ષા કરવી અને કાયદા અંગેના વિવાદોનો ન્યાયસંગત ઉકેલ લાવવો તેની મુખ્ય જવાબદારીઓમાં સામેલ છે.
રાજકીય પક્ષો પોતાના મતભેદો જાહેર મંચો અને સંસદમાં રજૂ કરી શકે છે. પરંતુ જ્યારે કોઈ મુદ્દો કાનૂની વિવાદ બનીને અદાલત સમક્ષ આવે છે, ત્યારે તેનો નિર્ણય રાજકીય દબાણથી મુક્ત રહીને પુરાવા અને કાયદાના આધારે થવો જોઈએ.
મુખ્ય ન્યાયાધીશની ટિપ્પણીને આ સંદર્ભમાં સમજવી જરૂરી છે. અદાલત કોઈ રાજકીય પક્ષની તરફેણ કરવા કે વિરોધ કરવા માટે નથી, પરંતુ કાયદા મુજબ વિવાદોનો નિકાલ કરવા માટે છે.
સાથે જ, જો પોલીસ કાર્યવાહી, નાગરિકોના અધિકારો અથવા વિરોધના સ્થળો પરના નિયંત્રણો અંગે કાનૂની પ્રશ્નો ઊભા થાય, તો અદાલત તેમની તપાસ કરી શકે છે. ન્યાયિક સ્વતંત્રતા અને જવાબદારી બંને લોકશાહીના પાયાના તત્ત્વો છે.
હવે સૌની નજર 13 ઑક્ટોબરે સુપ્રીમ કોર્ટમાં થનારી સુનાવણી અને દિલ્હી હાઈકોર્ટમાં જંતર મંતર તથા વિરોધ દરમિયાન થયેલી કથિત મારપીટ સંબંધિત અરજીઓ પર રહેશે.
સુપ્રીમ કોર્ટ સમક્ષ પોલીસની કાર્યવાહી, અટકાયત અને ઇન્ટરનેટ સેવાઓ અંગેના મુદ્દાઓ રજૂ થઈ શકે છે. અદાલત ઉપલબ્ધ દસ્તાવેજો અને સંબંધિત પક્ષોની દલીલો સાંભળીને આગળના નિર્દેશ આપી શકે છે.
બીજી તરફ, ચૂંટણી પંચ સામેના રાજકીય વિરોધ અને મતદાર યાદીઓ અંગેના વિવાદનો ઉકેલ કાનૂની તથા બંધારણીય પ્રક્રિયાઓ દ્વારા જ આવવો જોઈએ. વિરોધ પ્રદર્શન અને ન્યાયિક કાર્યવાહી બંને લોકશાહીનો ભાગ છે, પરંતુ બંનેમાં કાયદાનું પાલન અનિવાર્ય છે.
