SIR પછી હવે SSR શું છે? મતદાર યાદી અપડેટ કરવા ચૂંટણી પંચે આપ્યા નવા નિર્દેશ
ભારતમાં મતદાર યાદીને વધુ સચોટ, પારદર્શક અને અદ્યતન બનાવવા માટે ચૂંટણી પંચે એક મહત્વપૂર્ણ પગલું ભર્યું છે. વિશેષ સઘન પુનરીક્ષણ (SIR) બાદ હવે 17 રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં વિશેષ સંક્ષિપ્ત સુધારણા એટલે કે SSRની પ્રક્રિયા હાથ ધરવાની જાહેરાત કરવામાં આવી છે. આ પ્રક્રિયાનો મુખ્ય હેતુ લાયક નાગરિકોના નામ મતદાર યાદીમાં સામેલ કરવા, નામ અને સરનામા જેવી વિગતોમાં રહેલી ભૂલો સુધારવા તથા મતદાનથી કોઈ પણ પાત્ર નાગરિક વંચિત ન રહે તેની ખાતરી કરવાનો છે.
મતદાર યાદી લોકશાહીની પાયાની વ્યવસ્થાઓમાંની એક છે. ચૂંટણી દરમિયાન મતદાન કરી શકાય તે માટે યાદીમાં નામ હોવું જરૂરી છે. તેથી સમયાંતરે મતદાર યાદીની ચકાસણી અને સુધારણા કરવામાં આવે છે. ચૂંટણી પંચની આ નવી પહેલ ખાસ કરીને પ્રથમ વખત મતદાન કરવા જઈ રહેલા યુવાનો અને અત્યાર સુધી મતદાર યાદીમાં નામ નોંધાવી ન શકેલા પાત્ર નાગરિકો માટે ઉપયોગી સાબિત થઈ શકે છે.
SSR અને SIR વચ્ચે શું તફાવત છે?
SIR એટલે Special Intensive Revision, જ્યારે SSR એટલે Special Summary Revision. બંનેનો હેતુ મતદાર યાદીને સુધારવાનો છે, પરંતુ તેમની કાર્યપદ્ધતિમાં તફાવત છે. SIRમાં વધુ વ્યાપક અને સઘન ચકાસણી કરવામાં આવે છે, જ્યારે SSR મુખ્યત્વે હાલની મતદાર યાદીમાં નવા નામ ઉમેરવા, વિગતો સુધારવા અને જરૂરી ફેરફારો કરવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે.
SSR અંતર્ગત 1 જાન્યુઆરી, 2027ને મુખ્ય લાયકાત તારીખ તરીકે નક્કી કરવામાં આવી છે. આ તારીખે મતદાર તરીકે નોંધણી માટે પાત્ર બનતા નાગરિકો અરજી કરી શકશે. આ ઉપરાંત, 1 એપ્રિલ, 1 જુલાઈ અને 1 ઑક્ટોબર, 2027ના રોજ પાત્રતા પ્રાપ્ત કરનારા નાગરિકો માટે પણ અગાઉથી અરજી કરવાની સુવિધા આપવામાં આવશે.
ઘરે-ઘરે સર્વે નહીં, અરજી અને સુધારણા પર ભાર
SSRની પ્રક્રિયામાં બૂથ લેવલ ઓફિસર (BLO) દ્વારા ઘરે-ઘરે જઈને ગણતરી કરવામાં આવશે નહીં. તેના બદલે મતદારોને અરજી કરવાની અને પોતાની વિગતોમાં જરૂરી સુધારા કરાવવાની તક આપવામાં આવશે. નવા મતદારોને નોંધણી માટે પ્રોત્સાહિત કરવા તેમજ હાલની યાદીમાં રહેલી ભૂલો દૂર કરવા વિશેષ અભિયાન અને શિબિરો યોજવામાં આવશે.
જિલ્લા અને વિધાનસભા ક્ષેત્રના સ્તરે હેલ્પ ડેસ્ક પણ બનાવવામાં આવશે. આ વ્યવસ્થા ખાસ કરીને સ્થળાંતરિત નાગરિકો, આર્થિક રીતે નબળા વર્ગો અને અન્ય મુશ્કેલીનો સામનો કરતા લોકો માટે મદદરૂપ બની શકે છે.
મતદાર યાદીમાં પારદર્શિતા વધારવા પ્રયાસ
ચૂંટણી પંચે મતદાર યાદીમાં ફેરફારની પ્રક્રિયા પારદર્શક રહે તે માટે રાજકીય પક્ષો સાથે નિયમિત બેઠકો યોજવા પર ભાર મૂક્યો છે. ચૂંટણી નોંધણી અધિકારીઓ દાવા અને વાંધાઓ સંબંધિત માહિતી પક્ષો સાથે વહેંચશે. પ્રાથમિક મતદાર યાદી જાહેર થાય તે પહેલાં નામ ઉમેરવા, દૂર કરવા અને વિગતો સુધારવા સંબંધિત માહિતી પણ ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવશે.
પ્રાથમિક અને અંતિમ મતદાર યાદીની પ્રિન્ટેડ નકલ ઉપરાંત વાંચી શકાય તેવી PDF નકલ પણ ઉપલબ્ધ કરાવવાની વ્યવસ્થા રહેશે. બૂથ લેવલ ઓફિસર અને રાજકીય પક્ષોના બૂથ લેવલ એજન્ટો સાથે મળીને યાદીની તપાસ કરશે, જેથી જરૂરી સુધારાઓ સમયસર ઓળખી શકાય.
નવા મતદાન મથકો અને ડિજિટલ સુવિધાઓ
મતદારોની સંખ્યા અને સ્થાનિક જરૂરિયાતોને ધ્યાનમાં રાખીને નવા મતદાન મથકો ઊભા કરવાની પણ જોગવાઈ છે. ક્ષેત્રિય ચકાસણી દરમિયાન નવા મતદાન મથકની જરૂર જણાય તો જિલ્લા ચૂંટણી અધિકારી રાજકીય પક્ષો સાથે ચર્ચા કરીને તેને અંતિમ સ્વરૂપ આપી શકશે. આથી મતદારોને મતદાન કરવા માટે વધુ સુવિધા મળી શકે છે.
ડિજિટલ સુવિધાઓને પણ આ પ્રક્રિયામાં મહત્ત્વ આપવામાં આવ્યું છે. મતદાર તરીકે નોંધણી થયા બાદ નાગરિકો ECINET એપ અથવા પોર્ટલ મારફતે પોતાનું ઇલેક્ટ્રોનિક મતદાર ઓળખપત્ર (e-EPIC) ડાઉનલોડ કરી શકશે. તેની માહિતી નોંધાયેલા મોબાઇલ નંબર પર SMS દ્વારા મોકલવામાં આવશે. ભૌતિક મતદાર ઓળખપત્ર સ્પીડ પોસ્ટ અથવા BLO મારફતે ઉપલબ્ધ કરાવવાની વ્યવસ્થા પણ રહેશે.
મહિલાઓ, દિવ્યાંગો અને વંચિત વર્ગો પર વિશેષ ધ્યાન
મતદાર યાદીમાં સમાજના તમામ વર્ગોનું યોગ્ય પ્રતિનિધિત્વ રહે તે માટે વિશેષ પગલાં લેવામાં આવશે. મહિલાઓ, ટ્રાન્સજેન્ડર નાગરિકો, અનુસૂચિત જનજાતિઓ, વરિષ્ઠ નાગરિકો, દિવ્યાંગો, બીમાર વ્યક્તિઓ અને દૂરના વિસ્તારોમાં રહેતા નાગરિકોને નોંધણીમાં પડતી મુશ્કેલીઓ ઘટાડવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવશે.
આ ઉપરાંત, આર્થિક રીતે નબળા અને ખાસ સહાયની જરૂરિયાત ધરાવતા લોકો સુધી મતદાર નોંધણીની સુવિધા પહોંચે તે માટે અભિયાનો યોજવામાં આવશે. લોકશાહીમાં દરેક પાત્ર નાગરિકનો અવાજ મહત્ત્વનો છે. તેથી મતદાર યાદીમાં તેમનો સમાવેશ સુનિશ્ચિત કરવો જરૂરી છે.
મતદારોએ હવે શું કરવું જોઈએ?
મતદારોએ પોતાની વિગતોની તપાસ કરવી અને નામ, સરનામું અથવા અન્ય માહિતીમાં કોઈ ભૂલ હોય તો તેને સુધારવા માટે યોગ્ય અરજી કરવી જોઈએ. પ્રથમ વખત મતદાન કરવા જઈ રહેલા યુવાનોએ પણ નોંધણીની પ્રક્રિયા અંગે માહિતી મેળવવી જોઈએ. નામ ઉમેરવા અથવા કોઈ નામ સામે વાંધો નોંધાવવા માટે લાગુ પડતી પ્રક્રિયા અને સમયમર્યાદા અંગે ચૂંટણી પંચની સત્તાવાર સૂચનાઓ તપાસવી જરૂરી છે.
