‘બાળકોની સુરક્ષા અને તેમની ડિજિટલ આઝાદી બંને જરૂરી’, ઓનલાઇન વપરાશ પર બેન મૂકવાની માંગ ફગાવી
આજના ડિજિટલ યુગમાં બાળકોની ઓનલાઇન સુરક્ષાને લઈને જ્યાં ચારેય તરફ ચિંતા વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી છે, ત્યાં સુપ્રીમ કોર્ટે એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ અને સંતુલિત ચુકાદો આપ્યો છે. અદાલતે સ્પષ્ટ કહ્યું છે કે ઇન્ટરનેટનો ઉપયોગ કરવો એ દરેક નાગરિકનો મૂળભૂત (મૌલિક) અધિકાર છે અને આ અધિકાર બાળકોને પણ એટલો જ મળેલો છે જેટલો પુખ્ત વયના લોકોને. બાળકોને ઇન્ટરનેટથી સંપૂર્ણપણે દૂર કરી દેવા એ તેમની સુરક્ષાનો સાચો ઉકેલ હોઈ શકે નહીં.
સોશિયલ મીડિયા અને ઓનલાઇન પ્લેટફોર્મ્સ પર બાળકોના જાતીય શોષણ અને અશ્લીલ સામગ્રી (CSAM) સંબંધિત ચિંતા વ્યક્ત કરતી અરજી પર સુનાવણી કરતી વખતે જસ્ટિસ જે. બી. પારડીવાલા અને જસ્ટિસ કે. વિનોદ ચંદ્રનની બેંચે આ ઐતિહાસિક ટિપ્પણી કરી હતી. અદાલતે કહ્યું કે બાળકોની સુરક્ષા અને તેમની આઝાદી એકબીજાની વિરુદ્ધ નથી, પરંતુ બાળકોને આ બંને અધિકારોની સમાન જરૂરિયાત છે.
ઇન્ટરનેટ બાળકો માટે કેમ જરૂરી છે?
સુપ્રીમ કોર્ટે બંધારણની કલમ ૨૧ (જીવનનો અધિકાર) અને કલમ ૧૯(૧)(a) (અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા) નો હવાલો આપતા સ્વીકાર્યું કે ઇન્ટરનેટ ડિજિટલ પહોંચ અને અભિવ્યક્તિનું મુખ્ય માધ્યમ છે.
શીખવાનું એકમાત્ર સાધન: દૂરના અને ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં રહેતા ઘણા બાળકો માટે ઇન્ટરનેટ જ શિક્ષણ અને નવી માહિતી મેળવવાનું સૌથી મોટું સાધન છે.
સર્જનાત્મકતા અને જોડાણ: તે બાળકોને પોતાના વિચારો વ્યક્ત કરવાનો અને સર્જનાત્મક બનવાનો અવસર આપે છે. વિશેષ જરૂરિયાતો (Special Needs) ધરાવતા બાળકો માટે આ એક એવું માધ્યમ છે જેના દ્વારા તેઓ દુનિયા સાથે જોડાઈ શકે છે.
સંપૂર્ણ પ્રતિબંધના હોઈ શકે છે ખતરનાક પરિણામો
સર્વોચ્ચ અદાલતે ચેતવણી આપી હતી કે જો બાળકોના ઇન્ટરનેટ ઉપયોગ પર સંપૂર્ણપણે પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવે તો તેના ઊંધા અને ગંભીર પરિણામો આવી શકે છે.
પ્રતિબંધ પછી પણ બાળકો છૂપી રીતે ઇન્ટરનેટનો ઉપયોગ કરી શકે છે અને એવા અસુરક્ષિત પ્લેટફોર્મ્સ પર જઈ શકે છે જ્યાં તેમના માટે જોખમ વધુ હોય.
સૌથી મોટો ડર એ છે કે જો પ્રતિબંધ હશે તો કોઈપણ ઓનલાઇન સાયબર બુલિંગ, ધમકી કે શોષણનો ભોગ બનવા છતાં બાળકો ડરના માર્યા તેમના માતા-પિતા કે શિક્ષકો સાથે પોતાની વાત શેર કરી શકશે નહીં.
સુરક્ષા માટે કોર્ટના સૂચનો અને નિર્દેશો
અદાલતે કહ્યું કે સમસ્યા ઇન્ટરનેટમાં નથી, પરંતુ ઓનલાઇન પ્લેટફોર્મ્સ પર રહેલા જોખમો અને સુરક્ષાની ખામીઓમાં છે. આ માટે કોર્ટે કેટલાક મહત્વપૂર્ણ સૂચનો આપ્યા છે:
એજ-બેસ્ડ પ્રોટેક્શન (ઉંમર મુજબ સુરક્ષા): બાળકોના એકાઉન્ટ્સ માટે માતા-પિતાની સંમતિ અને દેખરેખની વ્યવસ્થા હોવી જોઈએ.
પ્રાઇવેટ એકાઉન્ટ્સ: નાના બાળકોના સોશિયલ મીડિયા એકાઉન્ટ્સ ડિફોલ્ટ રૂપે ‘પ્રાઇવેટ’ રહેવા જોઈએ જેથી કોઈ અજાણી વ્યક્તિ તેમનો સંપર્ક ન કરી શકે.
ચાઇલ્ડ મોડ અને કન્ટેન્ટ કંટ્રોલ: બાળકોને બતાવવામાં આવતી જાહેરાતો અને સામગ્રી પર કડક નિયંત્રણ હોવું જોઈએ અને તેમના માટે અલગ ‘ચાઇલ્ડ મોડ’ની વ્યવસ્થા કરવામાં આવે.
રાષ્ટ્રીય ડેટાબેઝ: બાળ જાતીય શોષણ સંબંધિત સામગ્રીની ઓળખ કરવા અને તેને તુરંત હટાવવા માટે એક રાષ્ટ્રીય ડેટાબેઝ તૈયાર કરવાનો નિર્દેશ આપવામાં આવ્યો છે.
સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે બાળકોને ડિજિટલ દુનિયાના મુખ્યપ્રવાહથી કાપી નાખવાને બદલે એક સુરક્ષિત અને જવાબદાર ઓનલાઇન વાતાવરણ તૈયાર કરવાની જરૂર છે, જેથી તેઓ સુરક્ષિત રહીને ઇન્ટરનેટના ફાયદાઓનો લાભ ઉઠાવી શકે.
