હૃદયરોગના હુમલાથી બચવું હોય તો સમયસર કરાવો આ જરૂરી મેડિકલ ટેસ્ટ
આજના ભાગદોડ ભરેલા જીવન અને બદલાતી જીવનશૈલી વચ્ચે હૃદયરોગના હુમલા (Heart Attack) ના કેસોમાં ચિંતાજનક વધારો જોવા મળી રહ્યો છે. તાજેતરમાં ઇન્સ્ટાગ્રામ પર શેર કરાયેલા એક વિડિયોમાં બેંગલુરુ સ્થિત જાણીતા કાર્ડિયાક અને હાર્ટ ટ્રાન્સપ્લાન્ટ સર્જન ડૉ. દિવાકર ભટ્ટે હાર્ટ એટેક માટે જવાબદાર પાંચ સૌથી સામાન્ય જોખમ પરિબળો સમજાવ્યા છે, જેમાં સ્મોકિંગ, હાઈ બ્લડ સુગર, હાઈ બ્લડ પ્રેશર, હાઈ કોલેસ્ટ્રોલ અને માનસિક તણાવનો સમાવેશ થાય છે. આ તમામ પરિબળો માનવ શરીરની રક્ત વાહિનીઓ (ધમનીઓ) ને ગંભીર નુકસાન પહોંચાડે છે અને ‘એથેરોસ્ક્લેરોસિસ’ (Atherosclerosis) નામની ખતરનાક સ્થિતિ તરફ દોરી જાય છે, જ્યાં ધમનીઓની અંદર ચરબીના થાપણો જામવા લાગે છે.
મુંબઈ સેન્ટ્રલ સ્થિત વોકહાર્ટ હોસ્પિટલ્સના કન્સલ્ટન્ટ ઇન્ટરવેન્શનલ કાર્ડિયોલોજિસ્ટ ડૉ. પરિન સાંગોઈના મતે, સામાન્ય રીતે જ્યારે હૃદયના સ્નાયુઓમાં લોહીનો અવિરત પ્રવાહ અવરોધિત થાય છે ત્યારે હાર્ટ એટેક આવે છે. આ મોટાભાગે કોરોનરી ધમનીઓમાં જમા થયેલી ચરબીની ઉપર લોહીના ગંઠાવા (Blood Clots) ના નિર્માણને કારણે થાય છે. આ પ્રક્રિયા પાછળ અનેક જોખમી પરિબળો જવાબદાર હોવાથી રોગની વહેલી ઓળખ અને સમયસરનું વ્યવસ્થાપન અત્યંત અનિવાર્ય છે.

હાર્ટ એટેકનું જોખમ વધારતા ૫ મુખ્ય પરિબળો
૧. સ્મોકિંગ (ધૂમ્રપાન): ધૂમ્રપાન કરવાથી રક્ત વાહિનીઓનું આંતરિક અસ્તર ગંભીર રીતે ક્ષતિગ્રસ્ત થાય છે, લોહી ગંઠાઈ જવાની પ્રક્રિયા વેગ પકડે છે અને શરીરમાં ઉપલબ્ધ ઓક્સિજનનું પ્રમાણ ઘટે છે. આ પરિબળો હૃદય સુધી લોહી પહોંચાડતી નળીઓમાં અવરોધ ઊભો કરે છે.
૨. હાઈ બ્લડ સુગર / ડાયાબિટીસ: ડાયાબિટીસ રક્ત વાહિનીઓને થતા નુકસાનને ઝડપી બનાવે છે. બ્લડ સુગરનું સ્તર સતત ઊંચું રહેવાથી કોરોનરી આર્ટરી ડિસીઝ અને રુધિરાભિસરણ તંત્રને લગતી ગંભીર ગૂંચવણો પેદા થાય છે.
૩. હાઈ બ્લડ પ્રેશર (ઉચ્ચ રક્તચાપ): ડૉ. સાંગોઈ જણાવે છે કે હાઈ બ્લડ પ્રેશર સતત ધમનીઓની દીવાલો પર ભારે દબાણ લાવે છે, જેનાથી સમય જતાં ધમનીઓ નબળી અને ક્ષતિગ્રસ્ત બને છે. ખાસ કરીને અનિયંત્રિત બીપી હૃદયરોગનું જોખમ અનેકગણું વધારી દે છે.
૪. હાઈ કોલેસ્ટ્રોલ (ખરાબ કોલેસ્ટ્રોલ): લો-ડેન્સિટી લિપોપ્રોટીન (LDL) કોલેસ્ટ્રોલનું ઊંચું પ્રમાણ કોરોનરી ધમનીઓમાં ચરબીના થાપણો જમા કરે છે. જેમ જેમ આ થાપણો વધે છે તેમ ધમનીઓ સાંકડી બને છે અને તે ફાટવાથી હાર્ટ એટેક આવી શકે છે.
૫. ક્રોનિક માનસિક તણાવ: સતત રહેતો તણાવ બ્લડ પ્રેશરને અસ્થિર કરે છે, ઊંઘની ગુણવત્તા બગાડે છે અને ખાણીપીણીની અસ્વસ્થ આદતો તથા ધૂમ્રપાન જેવું વ્યસન વધારીને હૃદય રોગના જોખમને પરોક્ષ રીતે આમંત્રિત કરે છે.
જ્યારે પૂછવામાં આવ્યું કે શું આમાંથી કોઈ એક પરિબળ વધુ ખતરનાક છે, ત્યારે ડૉ. સાંગોઈએ સ્પષ્ટ કર્યું કે કોઈ એક જ પરિબળ જવાબદાર નથી, પરંતુ સ્મોકિંગ, અનિયંત્રિત ડાયાબિટીસ, હાઈ બીપી અને હાઈ કોલેસ્ટ્રોલ જ્યારે એકસાથે ભેગા થાય છે ત્યારે જોખમ અતિશય વધી જાય છે.
કયા મેડિકલ ટેસ્ટ્સ હાર્ટ એટેકનું જોખમ વહેલા ઓળખવામાં મદદ કરે છે?
તબીબોના મતે ઉંમર, કૌટુંબિક તબીબી ઇતિહાસ અને વર્તમાન સ્વાસ્થ્ય સ્થિતિના આધારે નિયમિત હેલ્થ ચેકઅપ કરાવવું જોઈએ:
બ્લડ પ્રેશર ચેક: સ્વસ્થ પુખ્ત વયના લોકોએ વર્ષમાં ઓછામાં ઓછું એકવાર બ્લડ પ્રેશર અવશ્ય માપવું જોઈએ.
લિપિડ પ્રોફાઇલ ટેસ્ટ: આ બ્લડ ટેસ્ટ કોલેસ્ટ્રોલ અને ટ્રાઇગ્લિસેરાઇડ્સનું સ્તર ચકાસીને હૃદય રોગના જોખમનું સાચું મૂલ્યાંકન કરે છે.
બ્લડ સુગર ટેસ્ટિંગ: ફાસ્ટિંગ બ્લડ સુગર કે એચબીએવનસી (HbA1c) ટેસ્ટ દ્વારા ડાયાબિટીસ અથવા પ્રી-ડાયાબિટીસ વહેલી તકે પકડી શકાય છે. ૩૫ વર્ષથી વધુ ઉંમરના તમામ લોકો માટે આ ભલામણ કરવામાં આવે છે.
વ્યક્તિગત ફોલો-અપ: પહેલેથી જ હાઈ બીપી, ડાયાબિટીસ કે કોલેસ્ટ્રોલથી પીડિત દર્દીઓએ ડૉક્ટરની સલાહ મુજબ નિયમિત અંતરાલે દેખરેખ રાખવી જરૂરી છે.

હાર્ટ એટેકનું જોખમ ઘટાડવા માટે કઈ બાબતો ધ્યાનમાં રાખવી?
હૃદયને સ્વસ્થ રાખવા માટે રાત્રે ૭ થી ૯ કલાકની ગાઢ ઊંઘ લેવી, માનસિક તણાવનું યોગ્ય સંચાલન કરવું, આલ્કોહોલનું સેવન મર્યાદિત રાખવું અને શરીરનું વજન નિયંત્રણમાં રાખવું ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે. આ ઉપરાંત, ડૉક્ટરે લખી આપેલી દવાઓ નિયમિત લેવી અનિવાર્ય છે. જો પરિવારમાં નાની વયે હાર્ટ એટેકનો ઇતિહાસ હોય, તો સમયસર કાર્ડિયોલોજિસ્ટની સલાહ લેવી જોઈએ. ક્યારેય પણ ડૉક્ટરની પરામર્શ વિના બ્લડ પ્રેશર કે કોલેસ્ટ્રોલની દવાઓ જાતે બંધ કરવી નહીં.
