પ્રયાગરાજ મહાકુંભ: શ્રદ્ધા અને અવ્યવસ્થા વચ્ચે જંગ; શંકરાચાર્યના ઉપવાસ અને સુરક્ષા તંત્ર પર ગંભીર સવાલો
સંગમના તટ પર આયોજિત દુનિયાના સૌથી મોટા ધાર્મિક સંમેલન, મહાકુંભ અને માઘ મેળામાં આ વખતે શ્રદ્ધા અને વહીવટી શક્તિ વચ્ચે મોટો ટકરાવ જોવા મળ્યો છે. જ્યાં એક તરફ મૌની અમાસના પવિત્ર અવસરે ૪.૫૨ કરોડથી વધુ શ્રદ્ધાળુઓએ પવિત્ર ડૂબકી લગાવી, ત્યાં બીજી તરફ જ્યોતિષપીઠના શંકરાચાર્ય સ્વામી અવિમુક્તેશ્વરાનંદ સરસ્વતી અને વહીવટીતંત્ર વચ્ચેના વિવાદે સુરક્ષા વ્યવસ્થા અને મેનેજમેન્ટ પર ગંભીર સવાલો ઉભા કર્યા છે.
વહીવટી ટકરાવ અને શંકરાચાર્યના ઉપવાસ
સોમવારે સંગમ વિસ્તારમાં ત્યારે તણાવ વ્યાપી ગયો જ્યારે શંકરાચાર્ય સ્વામી અવિમુક્તેશ્વરાનંદ તેમના શિષ્યો સાથે સ્નાન માટે નીકળ્યા. તંત્રનો આરોપ છે કે સ્વામીજી પૂર્વ મંજૂરી વગર લગભગ ૨૦૦ અનુયાયીઓ અને પાલખી સાથે એવા સમયે પહોંચ્યા જ્યારે સંગમ પર કરોડોની ભીડ હતી. પોલીસના જણાવ્યા અનુસાર, તેમના સમર્થકોએ બેરિકેડ્સ તોડ્યા, જેના કારણે ત્રણ કલાક સુધી માર્ગ અવરોધાયો હતો.
તેનાથી વિપરિત, શંકરાચાર્યએ વહીવટીતંત્ર પર ભેદભાવ અને ગેરવર્તણૂકનો આરોપ લગાવીને અન્ન-જળનો ત્યાગ કર્યો છે. આ ઘર્ષણમાં તેમના ૧૨ સમર્થકો ઘાયલ થયા છે, જેમાંથી ત્રણની હાલત ગંભીર હોવાનું કહેવાય છે. સ્વામીજીનો આરોપ છે કે જ્યાં અન્ય સંતોને VIP પ્રોટોકોલ સાથે સ્નાન કરાવવામાં આવ્યું, ત્યાં તેમને રોકવામાં આવ્યા, જેને તેમણે પોતાની ‘હત્યાનું કાવતરું’ ગણાવ્યું છે.
ચૂક અને ‘સંસ્થાકીય વિસ્મૃતિ’ (Institutional Amnesia)
સ્ત્રોતો અનુસાર, કુંભમાં થતી દુર્ઘટનાઓ કોઈ નવી વાત નથી. સંશોધન પત્ર “At the Mahakumbh, Faith Met Tragedy” અનુસાર, ભારતમાં સામૂહિક ધાર્મિક આયોજનોમાં થતી નાસભાગ ‘સંસ્થાકીય વિસ્મૃતિ’ (Institutional Amnesia) નું પરિણામ છે, જ્યાં તંત્ર પાછલી ભૂલોમાંથી શીખવામાં નિષ્ફળ રહે છે.
- ઐતિહાસિક તુલના: ૧૯૫૪ ના કુંભમાં ૭૦૦ થી વધુ લોકોના મોત થયા હતા, અને લગભગ એવી જ સ્થિતિ ૨૦૨૫ ના મહાકુંભમાં પણ જોવા મળી હતી જ્યાં ૪૮ લોકોએ જીવ ગુમાવ્યો હતો.
- ઘાતક ઘનતા (Crowd Density): સંશોધનો દર્શાવે છે કે જ્યારે ભીડની ઘનતા દર ચોરસ મીટર દીઠ ૮ વ્યક્તિઓથી વધી જાય છે, ત્યારે વ્યક્તિગત નિયંત્રણ સમાપ્ત થઈ જાય છે અને નાસભાગની શક્યતા વધી જાય છે.
- VIP સંસ્કૃતિની અસર: વિશ્લેષણ દર્શાવે છે કે VIP રૂટને પ્રાથમિકતા આપવાને કારણે ઘણીવાર સામાન્ય શ્રદ્ધાળુઓ માટે રસ્તા સાંકડા થઈ જાય છે, જે ૯૨% કિસ્સાઓમાં નાસભાગનું મુખ્ય કારણ બને છે.
રાજકીય ઘમાસણ અને સુરક્ષા સુધારાની માંગ
આ ઘટનાએ ઉત્તર પ્રદેશના રાજકારણમાં પણ ગરમાવો લાવી દીધો છે. સમાજવાદી પાર્ટીના અધ્યક્ષ અખિલેશ યાદવે સંતો સાથે થયેલા વર્તનને ‘અક્ષમ્ય’ અને ‘નિંદનીય’ ગણાવીને ભાજપ સરકાર પર નિશાન સાધ્યું છે. તેમણે સવાલ ઉઠાવ્યો કે શું હવે તંત્ર પોતાની નિષ્ફળતાઓ માટે ‘AI’ ને દોષ આપશે?
તંત્રએ સ્થિતિને નિયંત્રિત કરવા માટે આગામી મોટા સ્નાન પર્વો (જેમ કે વસંત પંચમી) પર કોઈપણ પ્રકારના VIP પ્રોટોકોલને લાગુ ન કરવાનો નિર્ણય લીધો છે જેથી સામાન્ય યાત્રિકોને અસુવિધા ન થાય.
અનુષ્ઠાન વિરુદ્ધ તર્ક
મહાકુંભની આ ઘટનાઓ માત્ર વહીવટી નિષ્ફળતા નથી, પરંતુ એક ઊંડો સામાજિક-આધ્યાત્મિક વિરોધાભાસ પણ છે. ભવિષ્યની સુરક્ષા માત્ર ભારે પોલીસ બળથી નહીં, પરંતુ ડેટા-આધારિત ‘પ્રેડિક્ટિવ એનાલિટિક્સ’ (Predictive Analytics) અને રીઅલ-ટાઇમ ભીડ મોનિટરિંગથી જ શક્ય છે.
