પાકિસ્તાની આર્મી ચીફ અસીમ મુનીરનો ઈરાન પ્રવાસ: શું ‘મક્કા ડિફેન્સ પેક્ટ’માં જોડાશે ઈરાન?
મધ્ય-પૂર્વ (Middle East) માં વધતા જતાં લશ્કરી તણાવ અને બદલાતા આંતરરાષ્ટ્રીય રાજકીય સમીકરણો વચ્ચે પાકિસ્તાનના ફિલ્ડ માર્શલ/આર્મી ચીફ જનરલ અસીમ મુનીરનો ઈરાન પ્રવાસ અત્યંત મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવી રહ્યો છે. ઈરાનના વિદેશ મંત્રાલયના પ્રવક્તા ઇસ્માઇલ બઘાઈના જણાવ્યા અનુસાર, જનરલ મુનીરની આ મુલાકાત પ્રદેશમાં શાંતિ અને સુરક્ષા સ્થાપિત કરવાના પ્રયાસોનો એક ભાગ છે. ઈરાન અને અમેરિકા વચ્ચે વધતા તણાવ, કડક આર્થિક પ્રતિબંધો અને નવા પ્રાદેશિક સંરક્ષણ કરાર ‘મક્કા પેક્ટ’ (Mecca Pact) વચ્ચે આ મુલાકાત પર આખા વિશ્વની નજર ટકેલી છે.
અમેરિકા-ઈરાન તણાવ અને પાકિસ્તાનની મધ્યસ્થતા
ઈરાન પર અમેરિકા અને ઈઝરાયેલના સંયુક્ત લશ્કરી હુમલા બાદ વિસ્તારમાં શરૂ થયેલા સંઘર્ષને રોકવા માટે પાકિસ્તાન મધ્યસ્થ તરીકેની ભૂમિકા ભજવી રહ્યું છે. જનરલ અસીમ મુનીર આ પ્રવાસ દરમિયાન ઈરાની સત્તાધીશો સાથે અમેરિકા દ્વારા લાદવામાં આવેલા નવા અને અત્યાર સુધીના સૌથી કડક આર્થિક પ્રતિબંધો અંગે ચર્ચા કરશે. અમેરિકી પ્રમુખ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે સ્પષ્ટ ચેતવણી આપી છે કે ઈરાનને મદદ કરનાર કોઈપણ દેશ ભારે આર્થિક પરિણામો ભોગવવા તૈયાર રહે.
આ સંજોગોમાં, ઈરાને પણ લશ્કરી કાર્યવાહી અને દરિયાઈ માર્ગો રોકવાની ધમકી આપી છે, જેના કારણે ઈરાનના અર્થતંત્ર પર ભારે દબાણ ઊભું થયું છે.
હોર્મુઝની સામુદ્રધુની (Strait of Hormuz) માં વધતી કટોકટી
વિશ્વના કુલ ઉર્જા પુરવઠાનો લગભગ પાંચમો ભાગ (૨૦%) જે દરિયાઈ માર્ગેથી પસાર થાય છે, તે હોર્મુઝની સામુદ્રધુનીમાં હાલ ક્રૂડ ઓઈલનું પરિવહન અટકી ગયું છે. તેહરાને ચેતવણી આપી છે કે પરવાનગી વગર પસાર થવાનો પ્રયાસ કરનાર કોઈપણ ઓઈલ ટેન્કર પર હુમલો કરવામાં આવશે. આ યુદ્ધ જેવા વાતાવરણને કારણે ગ્લોબલ એનર્જી સપ્લાય ચેઈન ખોરવાઈ ગઈ છે, અને પાકિસ્તાન આ માર્ગ ખુલ્લો કરાવવા તથા ક્ષેત્રીય સ્થિરતા લાવવા માટે ડિપ્લોમેટિક પ્રયાસો કરી રહ્યું છે.
શું છે ‘મક્કા ડિફેન્સ પેક્ટ’ અને ઈરાનને આમંત્રણ?
આ પ્રવાસનું સૌથી મહત્વનું પાસું ‘મક્કા ડિફેન્સ પેક્ટ’ માનવામાં આવે છે.
કરારની શરૂઆત: ૭ ઓગસ્ટે સાઉદી અરેબિયાના ક્રાઉન પ્રિન્સ મોહમ્મદ બિન સલમાન, તુર્કીના રાષ્ટ્રપતિ રેસેપ તૈયપ એર્દોગન અને પાકિસ્તાનના વડાપ્રધાન શહબાઝ શરીફ વચ્ચે આ ઐતિહાસિક કરાર પર હસ્તાક્ષર કરવામાં આવ્યા હતા.
નાટો જેવી સુરક્ષા છત્રી (NATO Article 5 Equivalent): આ કરાર મુજબ, ત્રણેયમાંથી કોઈપણ એક દેશ પર થનારો સશસ્ત્ર હુમલો ત્રણેય દેશો પર થયેલો હુમલો ગણાશે.
ઈરાનની સંભવિત એન્ટ્રી: ઈરાની સંસદની સમાચાર એજન્સીના વડા મહેદી રહીમીના જણાવ્યા મુજબ, ઈરાનને પણ આ મક્કા પેક્ટમાં જોડાવાનું ન્યોતું મળ્યું છે અને ઈરાન સરકાર આ પ્રસ્તાવની સમીક્ષા કરી રહી છે. ઈરાન હંમેશાં પ્રાદેશિક સુરક્ષા માળખાનું સમર્થન કરતું આવ્યું છે, તેથી આ પગલું તેના માટે સાનુકૂળ બની શકે છે.
ભવિષ્યનું પ્રાદેશિક લશ્કરી સમીકરણ
તુર્કીના વિદેશ મંત્રી હાકાન ફિદાને સ્પષ્ટ કર્યું છે કે આ ગઠબંધન ઈરાન કે અન્ય કોઈ ચોક્કસ દેશની વિરુદ્ધ નથી, પરંતુ પ્રદેશની આંતરિક સુરક્ષા માટે છે. આગામી સમયમાં આ ગઠબંધનમાં ઈજિપ્ત (મધ્ય પૂર્વનું બીજું મહત્વનું રાષ્ટ્ર) પણ જોડાઈ શકે છે. જનરલ મુનીરનો આ તેહરાન પ્રવાસ માત્ર દ્વિપક્ષીય સંબંધો પૂરતો સીમિત ન રહેતાં, મધ્ય-પૂર્વમાં એક નવું મુસ્લિમ સૈન્ય ગઠબંધન રચવાની દિશામાં માઇલસ્ટોન સાબિત થઈ શકે છે.
