એટીએમમાં રોકડની કટોકટી: શું તમારી આસપાસના મશીનો ખાલી થઈ જશે? જાણો શું છે ગંભીર સ્થિતિ!
ભારત જેવા વિશાળ દેશમાં, જ્યાં હજુ પણ એક મોટો વર્ગ પોતાની દૈનિક જરૂરિયાતો માટે રોકડ (Cash) પર નિર્ભર છે, ત્યાં એટીએમ સેવાઓમાં આવતી અવરોધો ચિંતાનો વિષય છે. હાલમાં એટીએમ ઉદ્યોગ સાથે જોડાયેલી સંસ્થા ‘CATMi’ (Confederation of ATM Industry) એ ‘ઇન્ડિયન બેંક્સ એસોસિએશન’ (IBA) ને પત્ર લખીને ગંભીર ચેતવણી આપી છે. દેશના ઘણા રાજ્યોમાં એટીએમમાં નાખવા માટે પૂરતી રોકડ ઉપલબ્ધ નથી, જેના કારણે ગ્રામીણ અને અર્ધ-શહેરી વિસ્તારોમાં રહેતા સામાન્ય લોકો માટે મુશ્કેલીઓ વધી શકે છે.
માંગ અને પુરવઠા વચ્ચેનો મોટો તફાવત
એટીએમ ઉદ્યોગની સ્થિતિ કેટલી ગંભીર છે, તે આંકડાઓ પરથી સમજી શકાય છે. બિઝનેસ સ્ટાન્ડર્ડના એક રિપોર્ટ અનુસાર, માર્ચ અને એપ્રિલ મહિનામાં એટીએમમાં રોકડ ભરવા માટે આશરે ૯૪,૦૦૦ કરોડ રૂપિયાની જરૂરિયાત હતી. જોકે, વાસ્તવિકતામાં માર્ચમાં માત્ર ૬૧,૦૦૦ કરોડ અને એપ્રિલમાં તો માત્ર ૫૪,૦૦૦ કરોડ રૂપિયા જ ઉપલબ્ધ થઈ શક્યા હતા.
સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો, જરૂરિયાતની સામે માર્ચમાં માત્ર ૬૪ ટકા અને એપ્રિલમાં માત્ર ૫૭ ટકા જેટલી જ રોકડ મળી શકી છે. આ વિષય અંગે રિઝર્વ બેંક ઓફ ઇન્ડિયા (RBI) ને પણ જાણ કરવામાં આવી છે, કારણ કે જો આ અછત ચાલુ રહેશે, તો દેશભરના એટીએમ મશીનો ટૂંક સમયમાં ખાલી થઈ શકે છે.
એટીએમ ઓપરેટરો સામે આર્થિક સંકટ
એટીએમ મશીનો ચલાવતા ઓપરેટરોની સમસ્યા માત્ર રોકડની અછત પૂરતી મર્યાદિત નથી. તેઓ સતત વધી રહેલી ઓપરેશનલ કોસ્ટથી પણ પરેશાન છે. હાલમાં, જ્યારે કોઈ ગ્રાહક એક બેંકના કાર્ડનો ઉપયોગ બીજી બેંકના એટીએમમાં કરે છે, ત્યારે જે ‘ઇન્ટરચેન્જ ફી’ મળે છે તે માત્ર ૧૯ રૂપિયા છે.
પરંતુ, છેલ્લા કેટલાક સમયમાં ઈંધણના વધતા ભાવ, કર્મચારીઓના પગારમાં થયેલો વધારો અને રોકડની સુરક્ષિત હેરફેર (Cash Transportation) માટેના ખર્ચમાં ધરખમ ઉછાળો આવ્યો છે. ઓપરેટરોનું કહેવું છે કે ૧૯ રૂપિયાની ફીમાં આજના મોંઘવારીના જમાનામાં મશીનનું સંચાલન કરવું લગભગ અશક્ય બની ગયું છે. આ આર્થિક બોજને કારણે એટીએમ સેવાઓ જાળવી રાખવી તેમના માટે ખોટનો સોદો બની રહી છે.
ડિજિટલ યુગમાં એટીએમ લેવડદેવડમાં મોટો ઘટાડો
એક તરફ એટીએમમાં રોકડની અછત છે, તો બીજી તરફ લોકોના વ્યવહારમાં પણ મોટું પરિવર્તન આવ્યું છે. આરબીઆઈના મે મહિનાના બુલેટિન મુજબ, છેલ્લા એક વર્ષમાં એટીએમ દ્વારા થતા વ્યવહારોમાં ૧૦.૪ ટકાનો ઘટાડો નોંધાયો છે. ગયા વર્ષે એપ્રિલમાં જ્યાં ૪૯૮.૪ મિલિયન વ્યવહારો થયા હતા, તે આ વર્ષે ઘટીને ૪૪૬.૫ મિલિયન પર આવી ગયા છે. આ વ્યવહારોની કુલ રકમ પણ ૨.૬૪ લાખ કરોડથી ઘટીને ૨.૫ લાખ કરોડ રૂપિયા થઈ ગઈ છે.
આ ઘટાડાનું સૌથી મોટું કારણ ડિજિટલ ટ્રાન્ઝેક્શન (UPI, નેટ બેંકિંગ) નો વધતો જતો ઉપયોગ છે. લોકો હવે નાની-નાની ખરીદી માટે પણ રોકડ કાઢવાને બદલે મોબાઈલ એપનો ઉપયોગ કરવાનું પસંદ કરે છે, જે સારી વાત છે પરંતુ એટીએમ ઇન્ડસ્ટ્રીના અસ્તિત્વ માટે તે એક મોટો પડકાર છે.
વિરોધાભાસ: બજારમાં રોકડ છે, પણ એટીએમમાં નથી!
સૌથી રસપ્રદ અને આશ્ચર્યજનક બાબત એ છે કે દેશમાં કુલ ચલણ (Currency in Circulation) સતત વધી રહ્યું છે. ૨૨ મે સુધીના આંકડા મુજબ, લોકો પાસે અને બજારમાં રહેલી કુલ રોકડ ૪૨.૫૪ લાખ કરોડ રૂપિયાના સ્તરે પહોંચી ગઈ છે, જે ગયા વર્ષની સરખામણીમાં ૧૨ ટકા વધારે છે.
હવે સવાલ એ થાય છે કે જો બજારમાં રોકડ વધારે છે, તો પછી એટીએમ કેમ ખાલી છે? નિષ્ણાતો માને છે કે આનું કારણ કેશ મેનેજમેન્ટ અને સપ્લાય ચેઈનમાં રહેલી ખામીઓ હોઈ શકે છે. રોકડ બેંકો પાસે તો છે, પરંતુ તે અંતિમ છેડે આવેલા એટીએમ મશીનો સુધી પહોંચાડવાની પ્રક્રિયામાં ક્યાંક અવરોધ આવી રહ્યો છે. જો આ અવરોધ દૂર કરવામાં નહીં આવે, તો આગામી સમયમાં એટીએમ સેવાઓ પરનું દબાણ અનેકગણું વધી જશે.
