દિલ્હીમાં દેશ-વિદેશના નેતાઓ અને રસ્તા પર બેંક કર્મચારીઓ! જાણો શુક્રવારની હડતાળ પાછળનું અસલી સત્ય
શુક્રવારે સમગ્ર દેશમાં બેંકિંગ કામગીરી પર ભારે અસર જોવા મળી રહી છે. ‘યુનાઇટેડ ફોરમ ઓફ બેંક યુનિયન્સ’ (UFBU) દ્વારા બોલાવવામાં આવેલી ૨૪ કલાકની રાષ્ટ્રવ્યાપી હડતાળને કારણે દેશના મોટાભાગના વિસ્તારોમાં બેંકોના દરવાજા બંધ રહ્યા છે. ખાસ વાત એ છે કે શુક્રવારની આ હડતાળ બાદ મહિનાનો બીજો શનિવાર, રવિવાર અને ગણેશ ચતુર્થીની પ્રાદેશિક રજાઓ આવે છે. આના પરિણામે સતત ચાર દિવસ સુધી ભૌતિક બેંકિંગ સેવાઓ ઠપ થઈ ગઈ છે, જેના કારણે સામાન્ય જનતા અને વેપારીઓને મોટી મુશ્કેલીઓનો સામનો કરવો પડી રહ્યો છે.
આ હડતાળનું સમયપત્રક એવા સમયે આવ્યું છે જ્યારે નવી દિલ્હીના ભારત મંડપમ ખાતે ૧૮મી બ્રિક્સ (BRICS) શિખર સંમેલન માટે વિશ્વના પ્રભાવશાળી નેતાઓ ભેગા થઈ રહ્યા છે. આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે દેશની છબી અને કાર્યક્રમની મહત્વતાને ધ્યાનમાં રાખીને સરકારે યુનિયનને હડતાળ પાછી ખેંચવા કે આગળ ધકેલવા વિનંતી કરી હતી. છતાં, યુનિયનના નેતાઓ પોતાની માંગ પર અડગ રહ્યા અને ૫-દિવસીય વર્કિંગ સપ્તાહની તાત્કાલિક જાહેરાત કરવાની માંગ સાથે વિરોધ ચાલુ રાખ્યો.
જાહેર વિરુદ્ધ ખાનગી બેંકો: કામગીરી પર કેવી અસર પડી?
આ હડતાળને કારણે દેશની નાણાકીય વ્યવસ્થામાં રહેલું વિભાજન સ્પષ્ટપણે સપાટી પર આવ્યું છે. જાહેર અને ખાનગી ક્ષેત્રની બેંકો પર આ હડતાળની અસર તદ્દન અલગ-અલગ જોવા મળી રહી છે:
સરકારી બેંકો (PSBs): સ્ટેટ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા (SBI) અને પંજાબ નેશનલ બેંક (PNB) જેવી સરકારી બેંકોમાં કામગીરી લગભગ પૂરેપૂરી ઠપ થઈ ગઈ છે. કર્મચારીઓ અને અધિકારીઓ મોટી સંખ્યામાં યુનિયનમાં જોડાયેલા હોવાને કારણે કેશ ડિપોઝિટ, ચેક ક્લિયરન્સ અને અન્ય કાઉન્ટર સેવાઓ બંધ રહી છે.
ખાનગી બેંકો: HDFC, ICICI અને અક્ષિસ (Axis) બેંક જેવી અગ્રણી ખાનગી અને વિદેશી બેંકોમાં મોટાભાગના કર્મચારીઓ યુનિયનનો ભાગ ન હોવાથી શાખાઓ ખુલ્લી રહી છે. જોકે, સરકારી બેંકો બંધ હોવાને કારણે એક બેંકમાંથી બીજી બેંકમાં થતા ચેક ક્લિયરન્સ અને મોટા વ્યવહારોમાં વિલંબ ચોક્કસ થયો છે.
ડિજિટલ બેંકિંગ: ભૌતિક શાખાઓ બંધ હોવા છતાં, યુપીઆઈ (UPI), આઈએમપીએસ (IMPS) અને નેટ બેંકિંગ જેવી ડિજિટલ સેવાઓ સામાન્ય રીતે ચાલુ રહી છે. આનાથી રિટેલ ગ્રાહકોને દૈનિક વ્યવહારો કરવામાં મોટી રાહત મળી છે.
૫-દિવસીય વર્કિંગ સપ્તાહનો વિવાદ શું છે?
બેંક કર્મચારીઓ ઘણા સમયથી દર અઠવાડિયે ૫ દિવસ કામ કરવાની માંગ કરી રહ્યા છે. માર્ચ ૨૦૨૪માં, ઈન્ડિયન બેંક્સ એસોસિએશન (IBA) અને બેંક યુનિયનો વચ્ચે ૧૨મો દ્વિપક્ષીય કરાર થયો હતો. આ કરાર મુજબ, તમામ શનિવારે બેંકોમાં રજા રાખવા માટે સંમતિ સાધવામાં આવી હતી.
આ શનિવારની રજાઓની ભરપાઈ કરવા માટે, યુનિયનોએ સોમવારથી શુક્રવાર સુધી રોજ ૪૦ મિનિટ વધારાનું કામ કરવા તૈયારી દર્શાવી હતી. IBA તરફથી મંજૂરી મળ્યા હોવા છતાં, કેન્દ્રીય નાણા મંત્રાલય દ્વારા હજુ સુધી આ અંગેનું આખરી નોટિફિકેશન બહાર પાડવામાં આવ્યું નથી. રિઝર્વ બેંક (RBI), આઈટી સેક્ટર અને આંતરરાષ્ટ્રીય નાણાકીય બજારોમાં ૫-દિવસનું અઠવાડિયું અમલમાં છે, ત્યારે બેંક કર્મચારીઓ હજુ પણ દર બીજા અને ચોથા શનિવારે કામ કરવા મજબૂર છે.
હડતાળ દરમિયાન પગાર સંબંધિત નિયમો
શ્રમ કાયદા અને સેવા નિયમો મુજબ, હડતાળમાં ભાગ લેનાર કર્મચારીઓ માટે “નો વર્ક, નો પે” (કામ નહીં તો પગાર નહીં) નો નિયમ કડક રીતે લાગુ થાય છે.
હડતાળના દિવસે કામ પર ન આવનાર કર્મચારીઓના તે દિવસના મૂળ પગાર અને ભથ્થાંમાંથી કાપ મૂકવામાં આવે છે. આ દિવસની ગેરહાજરીને કર્મચારી પોતાની સંચિત રજાઓ (Leave) સામે પણ એડજસ્ટ કરી શકતા નથી. આર્થિક નુકસાન વેઠવું પડતું હોવા છતાં, કર્મચારીઓનું માનવું છે કે લાંબા ગાળાના સુધારા અને કામ-જીવનના સંતુલન (Work-life Balance) માટે આ પ્રકારનું પગલું ભરવું જરૂરી હતું.
બ્રિક્સ સમિટ અને હડતાળ: આકસ્મિક બનાવ કે વ્યૂહરચના?
યુનિયન નેતાઓનું કહેવું છે કે ૧૧ સપ્ટેમ્બરની તારીખ અગાઉથી નક્કી કરવામાં આવી હતી અને તેનો બ્રિક્સ સમિટ સાથે કોઈ સીધો સંબંધ નથી. પરંતુ, આંતરરાષ્ટ્રીય મીડિયા અને વૈશ્વિક નેતાઓની હાજરી વચ્ચે આ હડતાળ થવાથી યુનિયનને પોતાની માંગણીઓ સરકાર સુધી પહોંચાડવા માટે એક મોટું મંચ મળી ગયું છે.
એક તરફ ભારત વિશ્વ સમક્ષ પોતાની આર્થિક શક્તિનું પ્રદર્શન કરી રહ્યું છે, તો બીજી તરફ દેશના જાહેર ક્ષેત્રના કર્મચારીઓ પોતાની માંગણીઓને લઈને રસ્તા પર છે. આ પરિસ્થિતિએ સરકાર અને બેંકિંગ ક્ષેત્ર વચ્ચેના આંતરિક અસંતોષને દેશ અને દુનિયા સામે ઉજાગર કર્યો છે.
