જીવનમાં તણાવ અને ભાગદોડથી છો કંટાળ્યા? મનને શાંત કરવા માટે ભગવાન કૃષ્ણએ આપ્યા આ ખાસ ઉપદેશો
આજના ભાગદોડભર્યા જીવનમાં, આપણે સૌ કોઈને કોઈ પ્રકારના આંતરિક સંઘર્ષનો સામનો કરી રહ્યા છીએ. ઘણીવાર આપણને એવું લાગે છે કે આપણે આપણા જીવન પરનું નિયંત્રણ સંપૂર્ણપણે ગુમાવી રહ્યા છીએ. અસંખ્ય ઈચ્છાઓ મનને એક દિશામાં ખેંચે છે, જ્યારે અણગમો કે નકારાત્મકતા તેને બીજી દિશામાં ધકેલે છે. ભલે આપણે બધું નિયંત્રણમાં હોવાનું દેખાડવાનો પ્રયત્ન કરીએ, પરંતુ સત્ય એ છે કે મનની આ અસ્થિરતા આપણને અંદરથી અશાંત કરી દે છે.
હિન્દુ ધર્મના સૌથી પવિત્ર ગ્રંથ ભગવદ્ગીતામાં માનવીની આ જ ચંચળતા અને માનસિક અશાંતિનો એકદમ સચોટ ઉપાય આપવામાં આવ્યો છે. આવો જાણીએ ભગવદ્ગીતાના એવા ૨ અસરકારક શ્લોકો, જે જીવનની સૌથી મુશ્કેલ પરિસ્થિતિઓમાં પણ મનને સ્થિર અને શાંત રાખવાનો રસ્તો બતાવે છે:
૧. મન જ્યારે ભટકે, ત્યારે તેને પ્રેમથી પાછું લાવો (અધ્યાય 6, શ્લોક 26)
જ્યારે મન ફાલતુની ચિંતાઓ, ઈચ્છાઓ કે નકારાત્મક વિચારોમાં ભટકવા લાગે, ત્યારે ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ અર્જુનને તેને કાબૂમાં લેવાનું પહેલું સૂત્ર આપે છે:
યતો યતો નિશ્ચરતિ મનશ્ચંચલમસ્થિરમ્;
તતસ્તતો નિયમ્યૈતદાત્મન્યેવ વશં નયેત.
અર્થ: આ ચંચળ અને અસ્થિર મન જે-જે વિષયો તરફ ભટકે છે, તેને તે વિષયોથી ધીમે-ધીમે હટાવીને માત્ર પોતાની આત્મામાં જ સ્થિર કરવાનો પ્રયાસ કરવો જોઈએ.
વ્યવહારુ શીખ: એક સામાન્ય માનવીનું મન હંમેશાં એક વિચારથી બીજા વિચાર પર કૂદતું રહે છે. જ્યારે પણ તમને લાગે કે તમારું મન ફાલતુની ઈચ્છાઓ, વીતેલા કાલની વાતો કે આવનારા કાલના ડરમાં ગૂંચવાઈ રહ્યું છે, તો તુરંત સાવધ થઈ જાઓ. તે વિચારો પર કોઈ પ્રતિક્રિયા ન આપો. સજાગ (Mindful) થઈને તમારા મનને શાંત કરો અને તમારું ધ્યાન પાછું તે કામ પર લઈ આવો જે તમે તે સમયે કરી રહ્યા છો.
૨. ધ્યાન (Meditation) દ્વારા મનને શુદ્ધ કરો (અધ્યાય 6, શ્લોક 12-13)
મન પર કાયમી વિજય મેળવવા માટે ભગવાન શ્રીકૃષ્ણે ‘ધ્યાન યોગ’ અધ્યાયમાં ધ્યાન લગાવવાની ખૂબ જ સરળ અને પ્રભાવશાળી ટેકનિક જણાવી છે:
તત્રૈકાગ્રં મનઃ કૃત્વા યતચિત્તેન્દ્રિયક્રિયઃ;
ઉપવિશ્યાસને યુઞ્જ્યાદ્યોગમાત્મવિશુદ્ધયે।
સમં કાયશિરોગ્રીવં ધારયન્નચલં સ્થિરઃ;
સમ્પ્રેક્ષ્ય નાસિકાગ્રં સ્વં દિશશ્ચાનવલોકયન્।
અર્થ: એક સ્વચ્છ અને સ્થિર સ્થાન પર બેસીને, મન અને ઇન્દ્રિયોની ગતિવિધિઓને વશમાં રાખતા પોતાના મનને એકાગ્ર કરવું જોઈએ. શરીર, ગર્દન અને માથાને એક સીધી રેખામાં સ્થિર રાખીને, તમારી દ્રષ્ટિને ઇતરાં-ઉધર ભટકાવ્યા વગર નાસિકાના અગ્રભાગ (Tip of the nose) પર કેન્દ્રિત કરવી જોઈએ.
આ પ્રક્રિયાથી આત્મ-શુદ્ધિ થાય છે. જ્યારે આપણે શરીરને સ્થિર રાખીને આપણા શ્વાસ અથવા ધ્યાનના બિંદુ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરીએ છીએ, ત્યારે મનની હલચલ ધીમે-ધીમે શમી જાય છે.
જીવનમાં સાચી શાંતિ બહારના વાતાવરણને બદલવાથી નહીં, પરંતુ આપણા અંદરના વાતાવરણને શાંત કરવાથી મળે છે. જ્યારે પણ તમને લાગે કે જીવન આઉટ ઓફ કંટ્રોલ થઈ રહ્યું છે, ત્યારે ગીતાના આ બે સિદ્ધાંતો યાદ રાખો: પહેલું, ભટકતા મનને વારંવાર પાછું લાવવું અને બીજું, રોજ થોડો સમય ધ્યાન લગાવીને બેસવું. આ જ આંતરિક સંતુલન અને સાચી શાંતિનું અસલી રહસ્ય છે.
