કબરમાં પણ હંમેશા જગ્યા નક્કી નથી! બાંગ્લાદેશમાં 2 વર્ષથી લઈને ગ્રીસમાં 3 વર્ષ સુધીના નિયમો, જાણો દુનિયાની અનોખી વ્યવસ્થા
મૃત્યુ પછી વ્યક્તિને દફનાવવાની પરંપરા દુનિયાના અનેક ધર્મો અને સંસ્કૃતિઓમાં જોવા મળે છે. સામાન્ય રીતે કબરને મૃત વ્યક્તિના અંતિમ આરામની જગ્યા માનવામાં આવે છે. પરિવારના લોકો માટે પણ કબર માત્ર જમીનનો એક ટુકડો નથી હોતી, પરંતુ તે પોતાના સ્વજન સાથે જોડાયેલી યાદોનું સ્થાન હોય છે.
પરંતુ શું દરેક દેશમાં એક વખત દફનાવ્યા પછી કબરની જગ્યા હંમેશા માટે પરિવારના નામે જ રહે છે? જવાબ છે—ના.
વિશ્વના ઘણા દેશોમાં વધતી વસ્તી અને મર્યાદિત જમીનને કારણે કબ્રસ્તાનની જગ્યાનો ફરીથી ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. કેટલાક સ્થળોએ કબર માટે થોડા વર્ષોનો ઉપયોગ અધિકાર આપવામાં આવે છે. સમય પૂરો થયા બાદ નિયમો અનુસાર અવશેષોને બીજી જગ્યાએ ખસેડવામાં આવે છે અને જૂની જગ્યાનો ઉપયોગ બીજા મૃતક માટે થઈ શકે છે.
આ સમયગાળો દરેક દેશમાં એકસરખો નથી. ક્યાંક તે બે વર્ષ જેટલો ઓછો હોઈ શકે છે, તો ક્યાંક 30, 50 વર્ષ અથવા કેટલાક કિસ્સામાં કાયમી અધિકાર પણ આપવામાં આવે છે.
કબર ખોલવાનો અર્થ શું છે?
અહીં સૌથી પહેલાં એક ગેરસમજ દૂર કરવી જરૂરી છે. કોઈ દેશમાં કબર માટે બે કે ત્રણ વર્ષની અવધિ હોય તેનો અર્થ એવો નથી કે સમય પૂરો થતાં જ દરેક કબર ફરજિયાત રીતે ખોદવામાં આવે છે.
કબરના નિયમો શહેર, કબ્રસ્તાન, સ્થાનિક પ્રશાસન, જમીનની ઉપલબ્ધતા અને દફનના પ્રકાર પ્રમાણે બદલાઈ શકે છે. ઘણી જગ્યાએ પરિવાર ચોક્કસ સમયગાળા માટે કબરના ઉપયોગનો અધિકાર મેળવે છે.
સમય પૂરો થયા પછી, જો સ્થાનિક નિયમો અને પરિસ્થિતિ મુજબ જરૂરી હોય તો અવશેષોને બહાર કાઢીને અન્ય વ્યવસ્થામાં રાખવામાં આવી શકે છે. ત્યારબાદ એ જ જમીનનો ફરી ઉપયોગ થઈ શકે છે.
એટલે અહીં મુદ્દો માત્ર મૃતદેહના વિઘટનનો નથી, પરંતુ જમીન, સ્થાનિક કાયદા અને કબ્રસ્તાનના વ્યવસ્થાપનનો પણ છે.
બાંગ્લાદેશમાં બે વર્ષ પછી શું થઈ શકે?
બાંગ્લાદેશના કેટલાક સરકારી કબ્રસ્તાનોની વ્યવસ્થા અંગે થયેલા શૈક્ષણિક સંશોધનમાં એવી માહિતી સામે આવી છે કે સામાન્ય કબર માટે બે વર્ષની અવધિ રાખવામાં આવી શકે છે.
આ સમયગાળો પૂર્ણ થયા પછી એ જ જગ્યા ફરી ઉપયોગમાં લઈ શકાય છે. જોકે, તેનો અર્થ એવો નથી કે બે વર્ષ પૂરા થતાં દરેક કબર તરત ખોલવામાં આવે છે. સ્થાનિક વ્યવસ્થા, પરિવારની સ્થિતિ અને કબ્રસ્તાનના નિયમો પ્રમાણે પ્રક્રિયા અલગ હોઈ શકે છે.
કેટલાક કબ્રસ્તાનોમાં લાંબા સમય માટે જગ્યા અનામત રાખવાનો વિકલ્પ પણ હોય છે. કેટલાક કિસ્સામાં 15 કે 25 વર્ષ સુધીની અવધિ માટે જગ્યા રાખી શકાય છે.
આ પ્રકારની વ્યવસ્થા પાછળનું એક મોટું કારણ બાંગ્લાદેશના શહેરોમાં જમીનની મર્યાદા છે. વસ્તી વધે તેમ રહેણાંક, રસ્તા, હોસ્પિટલ અને અન્ય સુવિધાઓ માટે જમીનની જરૂરિયાત વધે છે. આવી સ્થિતિમાં કબ્રસ્તાન માટે કાયમી ધોરણે મોટી જમીન રાખવી પડકારરૂપ બની શકે છે.
ગ્રીસમાં ત્રણ વર્ષ બાદ અવશેષ ખસેડવાની વ્યવસ્થા
ગ્રીસમાં કેટલાક કબ્રસ્તાનોમાં દફન બાદ આશરે ત્રણ વર્ષ પછી અવશેષોને બહાર કાઢવાની પ્રક્રિયા જોવા મળે છે.
આ પ્રક્રિયામાં મૃતદેહના અવશેષોને કબરમાંથી બહાર કાઢીને સામાન્ય રીતે નાની જગ્યામાં અથવા ખાસ બનાવવામાં આવેલા **અસ્થિગૃહ (Ossuary)**માં રાખવામાં આવે છે. અસ્થિગૃહ એટલે એવી જગ્યા જ્યાં માનવ હાડકાં અથવા અસ્થિઓને સુરક્ષિત રીતે રાખવામાં આવે છે.
આ પ્રક્રિયા પણ દરેક કબ્રસ્તાનમાં એકસરખી હોય તે જરૂરી નથી. સ્થાનિક નિયમો અને કબ્રસ્તાનની વ્યવસ્થા પ્રમાણે સમય અને પ્રક્રિયામાં ફેરફાર થઈ શકે છે.
ગ્રીસમાં આવી વ્યવસ્થાનું એક મુખ્ય કારણ કબ્રસ્તાનની મર્યાદિત જગ્યા છે. એક જ કબરની જમીનને દાયકાઓ સુધી એક વ્યક્તિ માટે જ રાખવાને બદલે ચોક્કસ સમય બાદ તેનો ફરી ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.
ફ્રાન્સમાં કેટલા વર્ષ માટે કબર મળે છે?
ફ્રાન્સમાં કબર અંગે સમગ્ર દેશ માટે એક જ સમયમર્યાદા લાગુ પડે છે એવું નથી. સ્થાનિક પ્રશાસન અને નગરપાલિકા પ્રમાણે નિયમો અલગ હોઈ શકે છે.
કેટલાક સ્થળોએ પાંચથી 15 વર્ષ જેવી ટૂંકી અવધિ માટે કબરનો અધિકાર આપવામાં આવી શકે છે. અન્ય જગ્યાએ 30 કે 50 વર્ષ માટે પણ જગ્યા ફાળવવામાં આવે છે.
કેટલાક કિસ્સામાં કાયમી કન્સેશન એટલે કે લાંબા ગાળાનો અથવા કાયમી ઉપયોગ અધિકાર પણ ઉપલબ્ધ હોઈ શકે છે.
આથી ફ્રાન્સનું ઉદાહરણ બતાવે છે કે કબરની અવધિ નક્કી કરવામાં માત્ર દેશનો કાયદો જ નહીં, પરંતુ સ્થાનિક પ્રશાસનની ભૂમિકા પણ મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે.
બ્રિટનમાં પણ 20 વર્ષનો એકસરખો નિયમ નથી
બ્રિટન વિશે ઘણી વખત એવો દાવો કરવામાં આવે છે કે અહીં 20 વર્ષ બાદ કબર ખોલવામાં આવે છે. પરંતુ સમગ્ર દેશ માટે આવો એક જ નિયમ છે એવું કહેવું યોગ્ય નથી.
કબરના ઉપયોગનો અધિકાર કેટલા વર્ષ માટે આપવામાં આવશે તે સ્થાનિક સત્તાધિકારી અને કબ્રસ્તાનના નિયમો પર આધાર રાખી શકે છે. કેટલીક જગ્યાએ 20, 30, 40 અથવા 50 વર્ષ જેવા સમયગાળા જોવા મળી શકે છે.
જ્યાં જમીનની અછત વધુ હોય ત્યાં જૂની કબરોના પુનઃઉપયોગની વ્યવસ્થા પણ હોઈ શકે છે.
એટલે બ્રિટનમાં પણ “20 વર્ષ પછી દરેક કબર ખોલવામાં આવે છે” એવું સામાન્ય નિવેદન સાચું માનવું યોગ્ય નથી.
અમેરિકામાં પણ રાજ્ય પ્રમાણે નિયમો બદલાય છે
અમેરિકામાં કબર અને દફનવિધિ સાથે જોડાયેલા નિયમો પણ એકસરખા નથી. અહીં રાજ્ય, સ્થાનિક પ્રશાસન અને કબ્રસ્તાનના પ્રકાર પ્રમાણે વ્યવસ્થા બદલાઈ શકે છે.
કેટલાક કબ્રસ્તાનોમાં કબરના ઉપયોગ અંગે લાંબા ગાળાના અધિકાર હોય છે, જ્યારે કેટલીક જગ્યાએ ચોક્કસ સમયગાળા પછી પુનઃઉપયોગની વ્યવસ્થા હોઈ શકે છે.
આથી અમેરિકામાં પણ 20 વર્ષ, 30 વર્ષ કે અન્ય કોઈ એક સમયમર્યાદાને સમગ્ર દેશ માટે લાગુ પડે એવો નિયમ માનવો યોગ્ય નથી.
શું 8 વર્ષમાં શરીર સંપૂર્ણપણે નષ્ટ થઈ જાય છે?
કબર અને મૃતદેહ અંગે સૌથી વધુ પૂછાતા સવાલોમાંથી એક છે—શું દફન કર્યા પછી આઠ વર્ષમાં શરીર સંપૂર્ણપણે જમીનમાં ભળી જાય છે?
આનો કોઈ એક ચોક્કસ જવાબ નથી.
માનવ શરીરના વિઘટનની પ્રક્રિયા અનેક પરિબળો પર આધારિત હોય છે. માટીનો પ્રકાર, ભેજ, તાપમાન, હવામાન, કબરની ઊંડાઈ, દફન કરવાની પદ્ધતિ અને અન્ય પરિસ્થિતિઓના કારણે વિઘટનની ગતિ બદલાઈ શકે છે.
જર્મનીની Hannover Medical School સાથે જોડાયેલા વૈજ્ઞાનિક સંશોધનમાં કબરમાંથી બહાર કાઢવામાં આવેલા મૃતદેહોના વિઘટનનો અભ્યાસ કરવામાં આવ્યો હતો. તેમાં દફનનો સમય થોડા દિવસોથી લઈને 16 વર્ષથી વધુ સમય સુધીનો હતો.
અભ્યાસમાં લાંબા સમય બાદ શરીરમાં નોંધપાત્ર વિઘટન જોવા મળ્યું, પરંતુ કેટલાક કિસ્સાઓમાં 16.8 વર્ષ બાદ પણ નરમ પેશીઓના અવશેષો મળી આવ્યા હતા.
આથી આઠ વર્ષ કોઈ વૈજ્ઞાનિક રીતે નક્કી કરેલી અંતિમ સમયમર્યાદા નથી.
વિઘટન ઝડપથી થાય કે ધીમું, તે શેના પર આધાર રાખે છે?
શરીરનું વિઘટન કુદરતી પ્રક્રિયા છે. પરંતુ દરેક કબરમાં તેની ગતિ સમાન રહેતી નથી.
જો જમીનમાં ભેજનું પ્રમાણ વધુ હોય, તાપમાન અલગ હોય અથવા માટીની રચના અલગ હોય તો વિઘટનની પ્રક્રિયા બદલાઈ શકે છે.
કબરની આસપાસનું વાતાવરણ, ઓક્સિજનની ઉપલબ્ધતા અને દફન કરવાની પદ્ધતિ પણ અસર કરી શકે છે.
આ જ કારણ છે કે કોઈ દેશમાં કબરનો ઉપયોગ બે કે ત્રણ વર્ષ માટે નક્કી કરવામાં આવ્યો હોય તો તેનો અર્થ એવો નથી કે તે સમય સુધીમાં દરેક મૃતદેહ સંપૂર્ણપણે વિઘટિત થઈ ગયો હશે.
કબરનો પુનઃઉપયોગ માત્ર જમીનની અછતને કારણે જ થાય છે?
જમીનની અછત સૌથી મહત્વપૂર્ણ કારણોમાંથી એક છે, પરંતુ તે એકમાત્ર કારણ નથી.
કેટલાક કિસ્સામાં કબરનો અધિકાર ચોક્કસ સમયગાળા માટે આપવામાં આવ્યો હોય છે. સમય પૂરો થયા બાદ કબ્રસ્તાનના નિયમો અનુસાર આગળની પ્રક્રિયા કરવામાં આવી શકે છે.
બીજી તરફ, કાનૂની તપાસ અથવા કોઈ ખાસ કેસમાં પુરાવા મેળવવા માટે પણ મૃતદેહને કબરમાંથી બહાર કાઢવાની જરૂર પડી શકે છે.
આ પ્રકારની કાનૂની પ્રક્રિયાને કબ્રસ્તાનની જગ્યા ફરીથી ઉપયોગમાં લેવાની સામાન્ય વ્યવસ્થા સાથે સરખાવવી યોગ્ય નથી.
પરિવાર માટે આ પ્રક્રિયા કેવી રીતે થાય છે?
ઘણા દેશોમાં કબરના પુનઃઉપયોગની પ્રક્રિયા સ્થાનિક નિયમો હેઠળ કરવામાં આવે છે. પરિવારને સૂચના, પરવાનગી અથવા ચોક્કસ પ્રક્રિયાનું પાલન કરવાની જરૂર પડી શકે છે.
કેટલાક સ્થળોએ અવશેષોને અલગ અસ્થિગૃહમાં રાખવાની વ્યવસ્થા હોય છે. ક્યાંક પરિવારને બીજી જગ્યાએ દફન કરવાની પસંદગી આપવામાં આવી શકે છે.
આથી દરેક દેશ અને કબ્રસ્તાનની પ્રક્રિયા અલગ હોઈ શકે છે.
શા માટે શહેરોમાં આ વ્યવસ્થા વધુ જોવા મળે છે?
જેમ શહેરોની વસ્તી વધે છે તેમ જમીનની કિંમત અને માંગ બંને વધે છે. રહેણાંક વિસ્તારો, રસ્તાઓ, જાહેર પરિવહન, હોસ્પિટલો અને અન્ય સુવિધાઓ માટે જમીનની જરૂરિયાત રહે છે.
કબ્રસ્તાન માટે પણ વિશાળ જમીન જરૂરી હોય છે. જો દરેક મૃત વ્યક્તિ માટે કાયમી રીતે અલગ જમીન રાખવી પડે તો મોટી વસ્તી ધરાવતા શહેરોમાં આ વ્યવસ્થા લાંબા ગાળે મુશ્કેલ બની શકે છે.
આ કારણે કેટલાક દેશોએ કબરના ઉપયોગને નક્કી સમયગાળા સાથે જોડતી વ્યવસ્થા વિકસાવી છે.
ધાર્મિક લાગણી અને જમીન વ્યવસ્થાપન વચ્ચેનું સંતુલન
કબર સાથે લોકોની લાગણી ઊંડી રીતે જોડાયેલી હોય છે. પોતાના પરિવારના સભ્યની કબરને યાદ અને શ્રદ્ધાનું સ્થાન માનવામાં આવે છે.
પરંતુ બીજી તરફ, સરકારો અને સ્થાનિક પ્રશાસન સામે જમીન વ્યવસ્થાપનનો પડકાર પણ હોય છે. ખાસ કરીને ગીચ વસ્તીવાળા શહેરોમાં કબ્રસ્તાન માટે જમીન સતત ઉપલબ્ધ રાખવી સરળ નથી.
તેથી કેટલાક દેશોમાં કબરને કાયમી જમીન તરીકે નહીં પરંતુ ચોક્કસ સમય માટેના ઉપયોગ અધિકાર તરીકે જોવામાં આવે છે.
આ વ્યવસ્થાઓ ઘણી વખત ધાર્મિક પરંપરા, સ્થાનિક સંસ્કૃતિ, કાયદા અને જમીનની ઉપલબ્ધતા વચ્ચેનું સંતુલન બનાવવાનો પ્રયાસ હોય છે.
દુનિયામાં એક જ નિયમ કેમ નથી?
દફનવિધિ સાથે જોડાયેલી પરંપરાઓ સદીઓથી અલગ-અલગ સમાજોમાં વિકસેલી છે. કેટલાક દેશોમાં કાયમી કબરની પરંપરા વધારે મજબૂત છે, જ્યારે કેટલાક સ્થળોએ મર્યાદિત જમીનને કારણે પુનઃઉપયોગની વ્યવસ્થા સ્વીકારવામાં આવી છે.
આ ઉપરાંત દરેક દેશના સ્થાનિક કાયદા અને ધાર્મિક પરંપરા પણ અલગ છે.
એટલે બાંગ્લાદેશમાં બે વર્ષની વ્યવસ્થા હોય અથવા ગ્રીસમાં ત્રણ વર્ષ બાદ અવશેષ ખસેડવાની પ્રક્રિયા જોવા મળે, તેનો અર્થ એ નથી કે આખી દુનિયામાં આવો જ નિયમ છે.
