Dearness Allowance Explained: મોંઘવારી ભથ્થું શું છે અને તેનાથી તમારા પગાર પર શું અસર પડે છે?
કેન્દ્ર સરકારના કર્મચારીઓના પગારમાં મોંઘવારી ભથ્થું એટલે કે ડીયરનેસ એલાઉન્સ (DA) અત્યંત મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે. દેશમાં સતત વધતી જતી મોંઘવારી વચ્ચે દૈનિક અને રોજિંદા ખર્ચાઓની અસર ઓછી કરવાના હેતુથી સરકાર પોતાના કર્મચારીઓને આ ભથ્થું આપે છે. જ્યારે પણ DA માં વધારો કરવામાં આવે છે, ત્યારે કર્મચારીઓના હાથમાં આવતા માસિક પગારમાં સીધો વધારો થાય છે. આ ભથ્થાનો દર નક્કી કરવામાં મોંઘવારીના સત્તાવાર આંકડાઓનો મુખ્ય ફાળો હોય છે.
સામાન્ય રીતે કેન્દ્ર સરકાર વર્ષમાં બે વખત મોંઘવારી ભથ્થામાં સુધારો કે વધારો કરે છે. તેની સત્તાવાર જાહેરાત સામાન્ય રીતે માર્ચ અને ઓક્ટોબર મહિનાની આસપાસ કરવામાં આવે છે, જ્યારે સુધારેલા નવા દરો દર વર્ષે ૧ જાન્યુઆરી અને ૧ જુલાઈથી અમલમાં મૂકવામાં આવે છે. DA ના દરો નક્કી કરવા માટે ઓલ ઈન્ડિયા કન્ઝ્યુમર પ્રાઈસ ઈન્ડેક્સ (AICPI) ના આંકડાઓનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. આ સૂચકાંક દર્શાવે છે કે સમયની સાથે વિવિધ વસ્તુઓ અને સેવાઓના ભાવમાં કેટલો ફેરફાર આવ્યો છે.
મોંઘવારી ભથ્થાના વધારાની ગણતરી કેવી રીતે કરવામાં આવે છે?
મોંઘવારી ભથ્થાની ગણતરી કરવા માટે છેલ્લા ૧૨ મહિનાના AICPI ના સરેરાશ આંકડાઓને ધ્યાનમાં લેવામાં આવે છે. સાતમા પગાર પંચ (7th Pay Commission) હેઠળ કેન્દ્ર સરકારના કર્મચારીઓના DA ની ગણતરી એક ચોક્કસ ગણિતના ફોર્મ્યુલા દ્વારા કરવામાં આવે છે. બીજી તરફ, જાહેર ક્ષેત્રના (PSU) કર્મચારીઓ માટે ગણતરી કરતી વખતે છેલ્લા ત્રણ મહિનાના સરેરાશ આંકડાઓનો ઉપયોગ થાય છે.
સરકાર મોંઘવારીના આંકડાઓના આધારે જ નવો દર નક્કી કરે છે. ઉદાહરણ તરીકે, જાન્યુઆરી ૨૦૨૬થી કેન્દ્ર સરકારના કર્મચારીઓ અને પેન્શનરો માટેનો DA ૫૮ ટકાથી વધારીને ૬૦ ટકા કરવામાં આવ્યો હતો, એટલે કે તેમાં ૨ ટકાનો સીધો વધારો નોંધાયો હતો. આ વધારાથી કર્મચારીઓના મૂળ પગાર (Basic Pay) ના આધારે કુલ મળવાપાત્ર રકમ વધી જાય છે.
મોંઘવારી ભથ્થાના મુખ્ય પ્રકારો કેટલા છે?
મોંઘવારી ભથ્થાની રચના અને તેની કામગીરીને યોગ્ય રીતે સમજવા માટે તેની બે મુખ્ય શ્રેણીઓ વિશે જાણવું જરૂરી છે:
ઈન્ડસ્ટ્રિયલ DA (Industrial DA): આ ભથ્થું મુખ્યત્વે જાહેર ક્ષેત્રના ઔદ્યોગિક કર્મચારીઓ સાથે જોડાયેલું હોય છે. ગ્રાહક ભાવ સૂચકાંકના આધારે સામાન્ય રીતે દર ત્રણ મહિને આ દરની સમીક્ષા કરવામાં આવે છે અને તેમાં જરૂરી સુધારા થાય છે.
વેરિયેબલ DA (Variable DA – VDA): આ ભથ્થું નિર્ધારિત લઘુત્તમ વેતન મેળવતા શ્રમિકોને મોંઘવારી સામે રક્ષણ આપવા માટે વપરાય છે. તેના દરો ગ્રાહક ભાવ સૂચકાંક અને લઘુત્તમ વેતન સંબંધિત નિયમોના આધારે સમયાંતરે સુધારવામાં આવે છે.
અહીં નોંધવું મહત્વપૂર્ણ છે કે કેન્દ્ર સરકારના નિયમિત કર્મચારીઓનો DA અને લઘુત્તમ વેતન મેળવતા શ્રમિકોનો VDA બંને અલગ-અલગ સરકારી નિયમો હેઠળ નક્કી થાય છે.
મોંઘવારી ભથ્થાનો લાભ કોને કોને મળે છે?
કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારોના પાત્ર કર્મચારીઓ ઉપરાંત નિવૃત્ત પેન્શનરોને પણ મોંઘવારીમાંથી રાહત આપવા માટે સંબંધિત ભથ્થું કે ડીયરનેસ રિલીફ (DR) આપવામાં આવે છે. જોકે, ખાનગી કંપનીઓ કે પ્રાઈવેટ સેક્ટરમાં કામ કરતા કર્મચારીઓને DA આપવું ફરજિયાત નથી. તે સંપૂર્ણપણે તેમના રોજગારના કરાર અને કંપનીના પગાર નીતિ-નિયમો પર નિર્ભર કરે છે.
શું મોંઘવારી ભથ્થા પર ટેક્સ લાગે છે?
પગાર સાથે મળતું મોંઘવારી ભથ્થું સંપૂર્ણપણે કરપાત્ર (Taxable) છે અને તે આવકવેરા (Income Tax) ના દાયરામાં આવે છે. તેથી કર્મચારીઓએ પોતાના વાર્ષિક ઈન્કમ ટેક્સ રિટર્ન (ITR) માં આ રકમ દર્શાવવી ફરજિયાત છે.
DA વધવાથી ટેક-હોમ સેલરી વધી શકે છે, પરંતુ ટેક્સ બાદ કર્યા પછીનો વાસ્તવિક ફાયદો કર્મચારીના મૂળ પગાર અને તેના પર લાગુ પડતા ટેક્સ સ્લેબ પર આધાર રાખે છે. તેથી માત્ર નવી ટકાવારી જાણવા સાથે આ ગણતરી સમજવી પણ એટલી જ જરૂરી છે.
