અમેરિકાના હવા અને જમીની હુમલાઓથી ફરી ભડક્યું તેલ બજાર: કેશ્મ ટાપુ પર થયેલી કાર્યવાહીથી વૈશ્વિક સ્તરે ઊભું થયું જોખમ
આંતરરાષ્ટ્રીય કોમોડિટી બજારમાંથી આજે સવારે એક ખૂબ જ મોટા અને ચોંકાવનારા સમાચાર સામે આવ્યા છે. મંગળવાર, ૩ નવેમ્બર ૨૦૨૬ ના રોજ વૈશ્વિક બજારમાં ક્રૂડ ઓઇલ (Crude Oil) ના ભાવોમાં અચાનક ૮ ટકા સુધીનો મોટો ઘટાડો નોંધાયો છે. આ કડાકાને કારણે વૈશ્વિક બેન્ચમાર્ક બ્રેન્ટ ક્રૂડ (Brent Crude) ઘટીને પ્રતિ બેરલ $૧૦૪.૫૦ ની નજીક પહોંચી ગયું છે.
તે જ રીતે, યુએસ વેસ્ટ ટેક્સાસ ઇન્ટરમીડિયેટ (WTI) પણ નોંધપાત્ર રીતે ગગડીને $૯૬.૧૧ ના સ્તરે આવી ગયું છે. આ અચાનક આવેલી નરમાઈ પાછળ કતારની મધ્યસ્થી હેઠળ ઈરાન, યુએસ અને ઇઝરાયલ વચ્ચે ચાલી રહેલી રાજદ્વારી વાટાઘાટો મુખ્ય કારણ માનવામાં આવી રહી છે, જેનાથી હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ (Storm of Hormuz) ફરીથી જહાજોની અવરજવર માટે ખુલી જવાની આશા જાગી હતી.
શાંતી વાટાઘાટો અને હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ ખૂલવાની આશા
પ્રાપ્ત માહિતી અનુસાર, ઈરાનના સર્વોચ્ચ નેતા આયાતુલ્લાહ મોજતબા ખામેનીએ શાંતિ વાટાઘાટોને યોગ્ય દિશામાં આગળ વધારવા માટે સરકારી તંત્રને વિશેષ સત્તાઓ સોંપી છે. આ દરમિયાન યુએસ ઉપરાષ્ટ્રપતિ જેડી વાન્સ તરફથી પણ ચર્ચાઓમાં કેટલાક સકારાત્મક સંકેતો મળ્યા હતા.
અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે આ રાજદ્વારી પ્રયાસોને આવકાર્યા હતા, પરંતુ સાથેસાથે કડક ચેતવણી પણ ઉચ્ચારી હતી કે જો કોઈ સ્થાયી સમજૂતી નહીં થાય તો ૩ નવેમ્બરે અમેરિકાની મધ્યસત્ર ચૂંટણી પૂર્ણ થયા બાદ ઈરાન સામે ફરીથી મોટા લશ્કરી હુમલાઓ કરવામાં આવી શકે છે. વાટાઘાટોથી તેલનો પુરવઠો સામાન્ય થવાની આશાએ રોકાણકારોએ રાહતનો શ્વાસ લીધો હતો, જેના કારણે કિંમતોમાં તાત્કાલિક ૮ ટકાનો ઘટાડો જોવા મળ્યો હતો.
અમેરિકી હુમલાઓથી બજારમાં ફરી અનિશ્ચિતતા
પરંતુ આ રાહત લાંબી ચાલે તેવી સ્થિતિ દેખાઈ રહી નથી. અમેરિકાએ આજે મધ્યસત્ર ચૂંટણીના મતદાન દરમિયાન જ ઈરાનના કેશમ (Qeshm) ટાપુ અને તેની આસપાસના વ્યૂહાત્મક સૈન્ય ઠેકાણાઓ પર અચાનક હવાઈ હુમલા કરી દીધા છે.
અમેરિકાના આ તાજેતરના આક્રમક પગલાં સામે ઈરાને અત્યંત કડક પ્રતિક્રિયા આપી છે અને ગંભીર પરિણામો ભોગવવાની તેમજ જડબાતોડ બદલો લેવાની ખુલ્લી ધમકી આપી છે. નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે અમેરિકાના આ સૈન્ય હુમલાઓને કારણે વૈશ્વિક બજારમાં ક્રૂડ ઓઇલના ભાવો ફરીથી ભડકી શકે છે અને ગગડેલા ભાવ પાછા ઉપર ચડી શકે છે.
ભારતીય અર્થતંત્ર અને સામાન્ય નાગરિકો પર તેની સીધી અસર
ભારત પોતાની કુલ ક્રૂડ ઓઇલની જરૂરિયાતના અંદાજે ૮૫ થી ૮૮ ટકા હિસ્સો વિદેશોમાંથી આયાત કરે છે. આ કારણસર આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં તેલની કિંમતોમાં થતી નાની-મોટી હિલચાલ પણ સીધી અસર ભારતીય અર્થતંત્ર, વિનિમય દર અને સામાન્ય નાગરિકના માસિક બજેટ પર છોડે છે.
કેશમ ટાપુ એ હોર્મુઝ સ્ટ્રેટના મુખ્ય મુખ પર અત્યંત સંવેદનશીલ ભૌગોલિક સ્થિતિ ધરાવે છે. આ પ્રદેશમાં અમેરિકા દ્વારા કરવામાં આવેલા હુમલાઓએ ઈરાન દ્વારા આ મહત્વપૂર્ણ દરિયાઈ માર્ગને સંપૂર્ણપણે બ્લોક કરી દેવાનો અથવા તેમાંથી પસાર થતા સાઉદી અરેબિયા અને યુએઈના તેલ ટેન્કરો પર બદલો લેવાના હુમલાઓનો ભય અનેકગણો વધારી દીધો છે. ઉલ્લેખનીય છે કે વિશ્વના કુલ ક્રૂડ ઓઇલનો અંદાજે ૨૦ ટકા હિસ્સો આ જ સાંકડા જળમાર્ગમાંથી પસાર થાય છે.
બજારના ઊર્જા નિષ્ણાતો ચેતવણી આપી રહ્યા છે કે જો આ તણાવ આ જ રીતે ચાલુ રહેશે અને માર્ગ બંધ થશે, તો બ્રેન્ટ ક્રૂડ ફરીથી ઉછળીને પ્રતિ બેરલ $૧૨૦ થી $૧૨૫ ની સપાટીને વટાવી શકે છે. જો આવું થશે તો ભારતમાં પેટ્રોલ અને ડીઝલના છૂટક ભાવમાં મોટો વધારો નોંધાઈ શકે છે, જેનાથી માલસામાનના પરિવહન ખર્ચ (Logistics cost) માં વધારો થશે અને દેશમાં મોંઘવારી તથા ફુગાવા (Inflation) નું દબાણ તીવ્ર બની શકે છે.
