ઝડપથી પીગળી રહ્યો છે ‘ડૂમ્સડે ગ્લેશિયર’, સમુદ્રનું જળસ્તર 10 ફૂટ સુધી વધી શકે! દુનિયાના દરિયાકાંઠાના વિસ્તારો પર મોટું જોખમ
આબોહવા પરિવર્તનના વધતા પ્રભાવ વચ્ચે એન્ટાર્કટિકામાં આવેલો થ્વાઇટ્સ ગ્લેશિયર ફરી એકવાર વૈજ્ઞાનિકોની ચિંતાનું કારણ બન્યો છે. ‘ડૂમ્સડે ગ્લેશિયર’ તરીકે ઓળખાતો આ વિશાળ હિમનદી અગાઉના અંદાજ કરતાં વધુ ઝડપથી પીગળી રહ્યો હોવાના સંકેતો મળ્યા છે. તાજેતરના એક વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસ મુજબ, વર્ષ 2100 સુધીમાં આ ગ્લેશિયરના પીગળવાથી વૈશ્વિક સમુદ્રનું જળસ્તર આશરે 1.2 ઇંચ વધી શકે છે. જો આ હિમનદીનો મોટો હિસ્સો તૂટી પડે અથવા સંપૂર્ણપણે ધરાશાયી થાય, તો લાંબા ગાળે સમુદ્રનું જળસ્તર વધવાનું જોખમ અનેક ગણું ગંભીર બની શકે છે.
શા માટે કહેવાય છે ‘ડૂમ્સડે ગ્લેશિયર’?
થ્વાઇટ્સ ગ્લેશિયર પશ્ચિમ એન્ટાર્કટિકામાં આવેલો વિશાળ હિમનદી છે. તેનું કદ અમેરિકાના ફ્લોરિડા રાજ્ય જેટલું હોવાનું જણાવવામાં આવે છે. આ ગ્લેશિયર માત્ર બરફનો વિશાળ જથ્થો નથી, પરંતુ એન્ટાર્કટિકાની અંદરની બરફની ચાદરને સમુદ્ર તરફ ઝડપથી વહેતી અટકાવવામાં પણ મહત્ત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે.
જો આ હિમનદીનો મોટો ભાગ તૂટી પડે, તો તેની પાછળ રહેલી બરફની ચાદર પર પણ અસર પડી શકે છે. તેના કારણે સમુદ્રનું જળસ્તર લાંબા ગાળે આશરે 10 ફૂટ સુધી વધી શકે તેવી સંભાવના વ્યક્ત કરવામાં આવી છે. જોકે, આ સંભવિત ગંભીર પરિસ્થિતિનો અંદાજ છે, નજીકના ભવિષ્યમાં થનારી નિશ્ચિત ઘટના નહીં.
નવા અભ્યાસમાં શું સામે આવ્યું?
યુનિવર્સિટી ઓફ કેલિફોર્નિયા, ઇર્વિન અને નાસાની જેટ પ્રોપલ્શન લેબોરેટરીના વૈજ્ઞાનિકોએ થ્વાઇટ્સ ગ્લેશિયરની સ્થિતિ સમજવા માટે નવું મોડેલ તૈયાર કર્યું હતું. આ અભ્યાસનાં તારણો ‘નેચર કમ્યુનિકેશન્સ’ જર્નલમાં પ્રકાશિત થયાં છે.
અભ્યાસ મુજબ, અગાઉના અંદાજોની સરખામણીમાં વર્ષ 2100 સુધીમાં ગ્લેશિયરના પીગળવાથી સમુદ્રના જળસ્તરમાં થનારો વધારો બમણો હોઈ શકે છે. આ ચિંતાજનક બાબત એટલા માટે પણ છે કે ગ્લેશિયરમાં બરફનું નુકસાન માત્ર ભવિષ્યના તાપમાન પર જ નિર્ભર નથી. બરફની નીચે સમુદ્રના પાણીની હિલચાલ અને જમીનની રચના પણ તેના પીગળવાની ગતિને અસર કરે છે.
સમુદ્રનું ગરમ પાણી બરફને કેવી રીતે પીગળાવે છે?
થ્વાઇટ્સ ગ્લેશિયર ઝડપથી પીગળવા પાછળનું એક મહત્ત્વનું કારણ તેની નીચે પહોંચતું સમુદ્રનું પાણી છે. જ્યાં ગ્લેશિયર સમુદ્રના તળિયાને અડેલો હોય છે અને આગળ જતાં પાણી પર તરવા લાગે છે, તે વિસ્તારને ‘ગ્રાઉન્ડિંગ ઝોન’ કહેવામાં આવે છે.
વૈજ્ઞાનિકોના નવા મોડેલ મુજબ, આ વિસ્તાર અગાઉ માનવામાં આવતો હતો તેના કરતાં વધુ પહોળો હોઈ શકે છે. ભરતી અને ઓટ દરમિયાન સમુદ્રનું પાણી બરફની નીચે અંદર સુધી પ્રવેશે છે અને પાછું ફરે છે. આ પ્રક્રિયાને ‘ટાઇડલ પમ્પિંગ’ કહેવામાં આવે છે.
આ હિલચાલને કારણે પ્રમાણમાં ગરમ સમુદ્રી પાણી બરફની નીચેના ભાગ સુધી પહોંચે છે. પરિણામે બરફ પીગળવાની પ્રક્રિયા ઝડપી બને છે અને ગ્લેશિયર ધીમે ધીમે પાછળ ખસવા લાગે છે.
પાણીની અંદરની પહાડીથી છૂટો પડી રહ્યો છે ગ્લેશિયર
અભ્યાસમાં સામે આવેલી બીજી મહત્ત્વપૂર્ણ બાબત એ છે કે થ્વાઇટ્સ ગ્લેશિયર ‘મૌજિનોટ રિજ’ નામની પાણીની અંદરની પહાડીથી ધીમે ધીમે અલગ થઈ રહ્યો છે. આ પહાડી ગ્લેશિયરને સમુદ્ર તરફ ઝડપથી સરકતો અટકાવવામાં મદદ કરે છે.
વૈજ્ઞાનિકોના અંદાજ મુજબ, વર્ષ 2100 સુધીમાં ગ્લેશિયર આ પહાડીથી સંપૂર્ણપણે અલગ થઈ જાય તેવી આશરે 60 ટકા સંભાવના છે. જો આવું થાય, તો ગ્લેશિયર ઢાળવાળી જમીન પર ઝડપથી પાછળ ખસી શકે છે. તેનાથી બરફના નુકસાનની ગતિ વધવાની શક્યતા છે.
દરિયાકાંઠાના શહેરો માટે શું છે જોખમ?
સમુદ્રનું જળસ્તર વધવાથી દરિયાકાંઠાના વિસ્તારોમાં પૂર, જમીનનું ધોવાણ અને ખારા પાણીના પ્રવેશનું જોખમ વધી શકે છે. મિયામીથી લઈને મનિલા જેવા શહેરો સુધીના દરિયાકાંઠાના વિસ્તારો માટે લાંબા ગાળે આ સ્થિતિ ગંભીર બની શકે છે.
સમુદ્રનું જળસ્તર થોડું વધે તો પણ ઊંચી ભરતી અને વાવાઝોડા દરમિયાન પૂરનું જોખમ વધી શકે છે. તેથી વૈજ્ઞાનિકો માટે ગ્લેશિયરની ગતિ અને તેની નીચેની પરિસ્થિતિ પર સતત નજર રાખવી જરૂરી છે.
હવે વૈજ્ઞાનિકો શું કરશે?
સંશોધકો 2028માં ગ્લેશિયરની નીચેના વિસ્તારમાં સાધનો સ્થાપિત કરીને સમુદ્રના પાણીની હિલચાલનું સીધું નિરીક્ષણ કરવાની યોજના ધરાવે છે. આ માહિતીથી બરફ પીગળવાની પ્રક્રિયા અને ભવિષ્યમાં સમુદ્રના જળસ્તરમાં થનારા વધારાના અંદાજ વધુ ચોક્કસ બનાવી શકાશે.
વૈજ્ઞાનિકોનું માનવું છે કે ગ્રીનહાઉસ ગેસના ઉત્સર્જનમાં ઘટાડો કરવો અત્યંત જરૂરી છે. અગાઉ થયેલા બરફના નુકસાનને કારણે ભવિષ્યમાં સમુદ્રનું જળસ્તર વધવાનું જોખમ યથાવત રહી શકે છે, પરંતુ ઉત્સર્જન ઘટાડવાથી લાંબા ગાળાની અસરોને મર્યાદિત કરવામાં મદદ મળી શકે છે.
