પ્રથમવારના મતદારો માટે રાહતના સમાચાર: SIR પૂર્ણ થયેલા ૨૦ રાજ્યોમાં હટાવવામાં આવી વધારાની ડિક્લેરેશન શરત
ભારતીય ચૂંટણી પંચે (Election Commission) દેશના નવા મતદારો માટે એક મહત્વપૂર્ણ અને મોટી રાહત આપતો નિર્ણય કર્યો છે. જે ૨૦ રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં ‘સ્પેશિયલ ઇન્ટેન્સિવ રિવિઝન’ (SIR) ની પ્રક્રિયા પૂર્ણ થઈ ગઈ છે, ત્યાં હવે નવા મતદારોએ મતદાર યાદીમાં નામ નોંધાવવા માટે પોતાના માતા-પિતા કે દાદા-દાદીની વિગતો આપવી પડશે નહીં.
ચૂંટણી પંચે ફોર્મ 6 માં મહત્વનો સુધારો કરીને આ વિશેષ ડિક્લેરેશન અથવા ઘોષણાપત્રને હટાવી લીધું છે. જો કે, જે રાજ્યોમાં હજુ પણ SIR ની પ્રક્રિયા ચાલુ છે, ત્યાંના નવા મતદારો માટે આ ડિક્લેરેશન આપવું અનિવાર્ય રહેશે. આવો જાણીએ આ સમગ્ર ફેરફાર અને તેનાથી જોડાયેલી મહત્વની બાબતો વિશે.
ફોર્મ 6 ના નિયમોમાં શું બદલાવ આવ્યો છે?
અગાઉ જ્યારે SIR ની પ્રક્રિયા હાથ ધરવામાં આવી ત્યારે ફોર્મ 6 ની સાથે એક વધારાનું ડિક્લેરેશન જોડવામાં આવ્યું હતું. આ નવા નિયમ મુજબ, નવા મતદારે મતદાર યાદીમાં નામ નોંધાવવા માટે અગાઉની મતદાર યાદીઓ સાથે પોતાની વંશવેલા કે લિંકેજ સાબિત કરવા માટે પોતાના માતા-પિતા અથવા દાદા-દાદીની વિગતો આપવી ફરજિયાત બનાવવામાં આવી હતી.
પરંતુ હવે ચૂંટણી પંચ દ્વારા સ્પષ્ટ કરવામાં આવ્યું છે કે જે રાજ્યોમાં SIR નું કામ પૂરું થઈ ગયું છે, ત્યાંના અરજદારોએ હવે આ વધારાની માહિતી આપવાની રહેશે નહીં. તેઓ સામાન્ય અને મૂળભૂત ફોર્મ 6 ની પ્રક્રિયા દ્વારા જ સરળતાથી મતદાર યાદીમાં પોતાનું નામ નોંધાવી શકશે. ચૂંટણી પંચના જણાવ્યા મુજબ, બિહાર અને પશ્ચિમ બંગાળ સહિત કુલ ૨૦ રાજ્યો અને યુટીમાં આ પ્રક્રિયા સફળતાપૂર્વક પૂર્ણ થઈ ચૂકી છે.
જે રાજ્યોમાં SIR ચાલુ છે ત્યાં શું નિયમ લાગુ રહેશે?
આ પ્રક્રિયામાં એક મોટો તફાવત એ જોવા મળે છે કે જે રાજ્યો અથવા કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં હજુ પણ SIR (સ્પેશિયલ ઇન્ટેન્સિવ રિવિઝન) ની કામગીરી ચાલુ છે, ત્યાં જૂનો નિયમ જ યથાવત રહેશે.
આવા વિસ્તારોમાં અરજી કરનાર નવા મતદારોએ ફોર્મ 6 ની સાથે SIR સાથે જોડાયેલું વિશેષ ડિક્લેરેશન પત્ર પણ ફરજિયાતપણે સબમિટ કરવું પડશે. જેમાં તેમને અગાઉની મતદાર યાદી સાથે પોતાનો સંબંધ સ્થાપિત કરતી વિગતો આપવી પડશે. એટલે કે, SIR ચાલુ હોય તેવા વિસ્તારોમાં નોંધણી અને SIR પૂર્ણ થઈ ગયા પછી ચાલતી સામાન્ય અપડેટ પ્રક્રિયા વચ્ચે આ તફાવત જોવા મળશે.
ચૂંટણી પંચની સ્પષ્ટતા અને આંતરિક મતભેદોની ચર્ચા
આ નિર્ણય એવા સમયે આવ્યો છે જ્યારે તાજેતરમાં જ ચૂંટણી પંચના આંતરિક વર્તુળોમાં ફોર્મ 6 માં કરવામાં આવેલા ફેરફારોને લઈને ચર્ચાઓ અને અસંતોષના અહેવાલો સામે આવ્યા હતા. મીડિયા રિપોર્ટ્સ અનુસાર, અન્ય બે ચૂંટણી કમિશનરો સુખબીર સિંહ સંધુ અને વિવેક જોશીએ ‘રજિસ્ટ્રેશન ઓફ ઇલેક્ટર્સ રૂલ્સ, 1960’ માં સુધારો કર્યા વગર આ રીતે ફોર્મમાં વધારાની માહિતી જોડવાની કાયદેસરતા સામે સવાલો ઉઠાવ્યા હતા.
જો કે, ચૂંટણી પંચે આ તમામ અટકળોને ફગાવી દીધી છે. પંચે સ્પષ્ટતા કરી છે કે SIR અને ફોર્મ 6 સંબંધિત તમામ નિર્ણયો ત્રણેય કમિશનરોની સર્વસંમતિથી જ લેવામાં આવ્યા હતા. પંચ દ્વારા જારી કરાયેલા નિવેદનમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે જ્યાં SIR પૂર્ણ થઈ ગયું છે અથવા જ્યાં તે હજુ શરૂ થયું નથી, ત્યાં આ વધારાના ડિક્લેરેશન ફોર્મની કોઈ જરૂર રહેશે નહીં.
પ્રથમવારના મતદારો માટે મોટી રાહત
ફોર્મ 6 એ ભારતીય નાગરિકો માટે મતદાર યાદીમાં નામ ઉમેરવા માટેનું મુખ્ય અને કાયદેસરનું અરજી ફોર્મ છે. અગાઉ આ ફોર્મમાં વધારાની માહિતી જોડવાને કારણે ખાસ કરીને પ્રથમવાર મત આપનાર યુવાનો માટે પ્રક્રિયા થોડી જટિલ બની ગઈ હતી.
નવા આદેશ મુજબ, એકવાર રાજ્યમાં SIR ની પ્રક્રિયા પૂરી થઈ જાય પછી અરજદારોને જૂની અને સરળ પદ્ધતિનો લાભ મળશે. આનાથી યુવાનો અને નવા મતદારો હવે કોઈપણ વધારાના કાગળ કે વંશજોની જટિલ વિગતો આપ્યા વિના ખૂબ જ સરળતાથી લોકશાહીના આ મહાપર્વમાં જોડાઈ શકશે અને પોતાના મતાધિકારનો ઉપયોગ કરી શકશે.
