CJPના વિરોધ વચ્ચે ચૂંટણી પંચનો મોટો નિર્ણય, Form 7 માટે નવા નિયમો જાહેર; હવે મતદારનાં નામ દૂર કરવાં નહીં રહે સરળ
દેશમાં મતદાર યાદી અને ચૂંટણી પ્રક્રિયાને લઈને ચાલી રહેલા રાજકીય વિવાદ વચ્ચે ભારતીય ચૂંટણી પંચે Form 7 અંગે નવા દિશાનિર્દેશ જાહેર કર્યા છે. મતદાર યાદીમાંથી કોઈ વ્યક્તિનું નામ દૂર કરાવવા અથવા કોઈ નામના સમાવેશ સામે વાંધો નોંધાવવા માટે ઉપયોગમાં લેવાતા આ ફોર્મને લઈને હવે અરજી કરવાની સંખ્યા પર મર્યાદા નક્કી કરવામાં આવી છે. ચૂંટણી પંચના નવા નિર્દેશો મુજબ, દાવા અને વાંધા રજૂ કરવાની સમગ્ર અવધિ દરમિયાન એક મતદાર વધુમાં વધુ 10 Form 7 અરજીઓ કરી શકશે. જ્યારે મતદાર યાદીના સતત અપડેટની પ્રક્રિયા દરમિયાન દર મહિને વધુમાં વધુ પાંચ અરજીઓ કરવાની મર્યાદા રાખવામાં આવી છે.
આ નિર્ણય એવા સમયે આવ્યો છે જ્યારે કોકરોચ જનતા પાર્ટી (CJP) સહિત કેટલાક સંગઠનો મતદાર યાદી સુધારવાની પ્રક્રિયા અને કથિત મતાધિકારના ભંગને લઈને વિરોધ નોંધાવી રહ્યાં છે. એક તરફ ચૂંટણી પંચ મતદાર યાદીમાં ગેરરીતિઓ અટકાવવા અને પ્રક્રિયાને વ્યવસ્થિત બનાવવાની દિશામાં પગલાં લઈ રહ્યું છે, તો બીજી તરફ વિરોધ કરી રહેલા સંગઠનો ચૂંટણી પ્રક્રિયાની પારદર્શિતા અંગે સવાલો ઉઠાવી રહ્યાં છે. આથી Form 7 અંગેના નવા નિયમો રાજકીય અને વહીવટી બંને દૃષ્ટિએ ચર્ચાનો વિષય બન્યા છે.
Form 7 અંગે ચૂંટણી પંચે શું નવો નિર્ણય લીધો?
ચૂંટણી પંચ દ્વારા જાહેર કરવામાં આવેલા નવા દિશાનિર્દેશોનો મુખ્ય હેતુ મતદાર યાદીમાં નામ દૂર કરાવવા માટે થતી અરજીઓની પ્રક્રિયાને વધુ વ્યવસ્થિત બનાવવાનો છે. નવા નિયમો અનુસાર, દાવા અને વાંધા રજૂ કરવાની નિર્ધારિત અવધિ દરમિયાન કોઈ એક મતદાર વ્યક્તિગત રીતે વધુમાં વધુ 10 Form 7 અરજી કરી શકશે.
બીજી તરફ, મતદાર યાદીનું નિયમિત અપડેટ થતું હોય ત્યારે એક મહિનામાં વધુમાં વધુ પાંચ અરજી કરવાની મર્યાદા રહેશે. આ મર્યાદા ઓનલાઇન અને ઓફલાઇન બંને પ્રકારની અરજીઓ માટે લાગુ પડે છે.
ચૂંટણી પંચનું માનવું છે કે પુરાવા વગર મોટા પ્રમાણમાં વાંધા નોંધાવવાથી મતદારોને અસુવિધા થઈ શકે છે અને ચૂંટણી અધિકારીઓ પર પણ વધારાનો કામનો બોજ પડે છે. આવી પરિસ્થિતિમાં દરેક અરજીની યોગ્ય તપાસ થાય અને પ્રક્રિયાનો દુરુપયોગ અટકે તે માટે નવા નિર્દેશો મહત્ત્વપૂર્ણ બની શકે છે.
Form 7 શું છે અને તેનો ઉપયોગ ક્યારે થાય છે?
ઘણા મતદારોના મનમાં પ્રશ્ન થાય છે કે Form 7નો ઉપયોગ શા માટે કરવામાં આવે છે. સરળ ભાષામાં સમજીએ તો, મતદાર યાદીમાં કોઈ વ્યક્તિનું નામ દૂર કરાવવા અથવા કોઈ નામનો સમાવેશ નિયમો મુજબ યોગ્ય ન હોવાનો વાંધો રજૂ કરવા માટે આ ફોર્મનો ઉપયોગ થાય છે.
ભારતીય ચૂંટણી પંચની સત્તાવાર માહિતી અનુસાર, Form 7 દ્વારા કેટલાક નિર્ધારિત કારણોસર વાંધો નોંધાવી શકાય છે. ઉદાહરણ તરીકે, સંબંધિત વ્યક્તિનું મૃત્યુ થયું હોય, તે કાયમી રીતે અન્ય સ્થળે સ્થળાંતરિત થઈ ગઈ હોય, એક કરતાં વધુ જગ્યાએ તેનું નામ નોંધાયેલું હોય અથવા તે મતદાર તરીકે નોંધણી માટે પાત્ર ન હોય તેવી સ્થિતિમાં સંબંધિત નિયમો અનુસાર અરજી કરી શકાય છે.
આ ફોર્મનો ઉપયોગ પોતાની મતદાર નોંધણીમાંથી પોતાનું નામ દૂર કરાવવા માટે પણ થઈ શકે છે, જો તેના માટે લાગુ પડતી શરતો પૂર્ણ થતી હોય.
જોકે, માત્ર અરજી કરી દેવાથી કોઈ વ્યક્તિનું નામ તરત જ મતદાર યાદીમાંથી દૂર થઈ જતું નથી. અરજીમાં દર્શાવેલા કારણો અને ઉપલબ્ધ પુરાવાઓની તપાસ કરવી જરૂરી છે.
દરેક અરજીની તપાસ અને સુનાવણી થશે
ચૂંટણી પંચના નવા દિશાનિર્દેશોમાં માત્ર અરજીઓની સંખ્યા મર્યાદિત કરવાની જ નહીં, પરંતુ અરજીના નિકાલની પ્રક્રિયા અંગે પણ સ્પષ્ટતા કરવામાં આવી છે.
Form 7 મળ્યા પછી સંબંધિત ચૂંટણી નોંધણી અધિકારી એટલે કે Electoral Registration Officer (ERO) વાંધો નોંધાવનાર વ્યક્તિને નોટિસ આપશે અને તેની સુનાવણી કરશે. જરૂરિયાત મુજબ સંબંધિત બૂથ લેવલ ઓફિસર (BLO)ની ભલામણના આધારે પણ પ્રક્રિયા આગળ વધી શકે છે.
દરેક અરજીને અલગથી તપાસવામાં આવશે. અરજી કરનાર વ્યક્તિએ કયા કારણોસર વાંધો નોંધાવ્યો છે, તેના સમર્થનમાં કયા પુરાવા રજૂ કર્યા છે અને તે વાંધો કેટલો યોગ્ય છે તેની ચકાસણી કરવામાં આવશે.
આ ઉપરાંત, જે વ્યક્તિના નામ સામે વાંધો ઉઠાવવામાં આવ્યો છે તેને પણ પોતાની વાત રજૂ કરવાની તક આપવાની રહેશે. એટલે કે, કોઈ મતદારનું નામ દૂર કરવા અંગે નિર્ણય લેતાં પહેલાં સંબંધિત વ્યક્તિને સાંભળવાની પ્રક્રિયા મહત્ત્વપૂર્ણ રહેશે.
અરજી પર અંતિમ નિર્ણય લાગુ પડતા ચૂંટણી નોંધણી નિયમો અનુસાર લેવામાં આવશે. આ વ્યવસ્થાનો હેતુ એ છે કે કોઈ પણ મતદારનું નામ માત્ર કોઈની ફરિયાદના આધારે મનસ્વી રીતે દૂર ન થઈ જાય.
CJPના વિરોધ વચ્ચે નિર્ણય કેમ ચર્ચામાં આવ્યો?
Form 7 અંગેના નવા નિર્દેશો એવા સમયે આવ્યા છે જ્યારે CJP અને અન્ય કેટલાક સંગઠનો મતદાર યાદીની સુધારણા પ્રક્રિયા સામે વિરોધ કરી રહ્યાં છે. આ સંગઠનોનો આક્ષેપ છે કે મતદાર યાદીમાંથી નામ દૂર કરવાની પ્રક્રિયા દરમિયાન પાત્ર મતદારોને નુકસાન પહોંચવાની શક્યતા છે અને ચૂંટણી પંચે આ અંગે વધુ પારદર્શિતા રાખવી જોઈએ.
CJP દ્વારા 10 ઑક્ટોબરે દિલ્હીના જંતર-મંતર ખાતે વિરોધ પ્રદર્શન કરવાની જાહેરાત કરવામાં આવી હતી. પક્ષે મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર જ્ઞાનેશ કુમારની કામગીરી અંગે સવાલો ઉઠાવ્યા હતા અને રાજીનામાની માગણી પણ કરી હતી. જોકે, દિલ્હીમાં પ્રદર્શનની મંજૂરી અને સુરક્ષા વ્યવસ્થાને લઈને પણ વિવાદ સર્જાયો હતો.
આ પૃષ્ઠભૂમિમાં Form 7ની અરજીઓ પર મર્યાદા મૂકવાનો નિર્ણય વધુ ધ્યાન ખેંચી રહ્યો છે. જોકે, આ નિર્ણયને કોઈ ચોક્કસ રાજકીય પક્ષના વિરોધના સીધા પરિણામ તરીકે ગણાવવો યોગ્ય નહીં બને. ચૂંટણી પંચના નિર્દેશોમાં મોટા પ્રમાણમાં અને આધાર વગરના વાંધાઓથી થતી મુશ્કેલીઓ અટકાવવાનો હેતુ દર્શાવવામાં આવ્યો છે.
શું હવે મતદારનું નામ સરળતાથી દૂર નહીં કરી શકાય?
નવા નિયમોનો એક મહત્ત્વનો હેતુ એ છે કે મતદાર યાદીમાંથી નામ દૂર કરાવવાની પ્રક્રિયા વધુ જવાબદારીપૂર્વક થાય. અરજીની સંખ્યા મર્યાદિત થવાથી એક જ વ્યક્તિ દ્વારા મોટા પ્રમાણમાં અરજીઓ કરીને ચૂંટણી અધિકારીઓ પર કામનો બોજ વધારવાની શક્યતા ઓછી થઈ શકે છે.
પરંતુ આનો અર્થ એવો નથી કે યોગ્ય કારણસર મતદાર યાદીમાં સુધારો કરાવવાની પ્રક્રિયા બંધ થઈ ગઈ છે. જો કોઈ નામ નિયમો મુજબ દૂર કરવા યોગ્ય હોય, તો સંબંધિત વ્યક્તિ લાગુ પડતી પ્રક્રિયા અનુસાર વાંધો રજૂ કરી શકે છે.
બીજી તરફ, મતદાર યાદીમાં પોતાનું નામ નોંધાયેલું હોય તેવા નાગરિકોએ પણ પોતાની વિગતો અંગે જાગૃત રહેવું જોઈએ. જો કોઈ વ્યક્તિનું નામ ખોટી રીતે દૂર કરવાની અરજી કરવામાં આવી હોય, તો તેને સંબંધિત અધિકારી સમક્ષ પોતાની વિગતો અને પુરાવા રજૂ કરવાની તક મળવી જરૂરી છે.
આ રીતે નવા દિશાનિર્દેશોનો મુખ્ય ભાર અરજીની સંખ્યા નિયંત્રિત કરવાની સાથે દરેક વાંધાની યોગ્ય તપાસ પર પણ છે.
મતદાર યાદીમાંથી નામ દૂર કરાવવા માટે પુરાવા કેમ જરૂરી?
મતદાર યાદી લોકશાહી ચૂંટણીની મૂળભૂત વ્યવસ્થાનો ભાગ છે. કોઈ વ્યક્તિને મતદાન કરવાનો અધિકાર વાપરવા માટે સંબંધિત મતદાર યાદીમાં તેનું નામ હોવું જરૂરી છે. તેથી નામ ઉમેરવાની અને દૂર કરવાની બંને પ્રક્રિયામાં ચોકસાઈ જાળવવી આવશ્યક છે.
જો કોઈ વ્યક્તિ Form 7 દ્વારા વાંધો રજૂ કરે છે, તો તેને પોતાના વાંધાનું કારણ સ્પષ્ટ કરવું પડે છે. સંબંધિત દસ્તાવેજો અને ઉપલબ્ધ પુરાવા અરજીને યોગ્ય રીતે તપાસવામાં મદદ કરે છે.
ઉદાહરણ તરીકે, કોઈ મતદારનું મૃત્યુ થયું હોય તો સંબંધિત પુરાવા જરૂરી બની શકે છે. એ જ રીતે, કાયમી સ્થળાંતર અથવા એકથી વધુ જગ્યાએ નામ નોંધાયેલું હોવા અંગે પણ ઉપલબ્ધ માહિતીના આધારે તપાસ થઈ શકે છે.
ખોટી માહિતી આપવી અથવા આધાર વગરના આક્ષેપો કરીને અન્ય વ્યક્તિના મતદાર અધિકારને અસર કરવાનો પ્રયાસ કરવો ગંભીર બાબત બની શકે છે. ચૂંટણી પંચના Form 7 સંબંધિત માર્ગદર્શનમાં અરજીમાં આપેલી વિગતો સાચી હોવી જરૂરી હોવાનું જણાવાયું છે. ખોટી ઘોષણા માટે કાયદા હેઠળ દંડાત્મક જોગવાઈઓ પણ લાગુ પડી શકે છે.
સામાન્ય મતદારોએ હવે શું કરવું જોઈએ?
મતદાર યાદી અંગે કોઈ વિવાદ કે શંકા હોય તો નાગરિકોએ અફવાઓના આધારે નિર્ણય લેવાને બદલે સત્તાવાર માહિતી તપાસવી જોઈએ. ચૂંટણી પંચની વેબસાઇટ પર મતદાર યાદીમાં નામ તપાસવાની અને મતદાર સેવાઓ મેળવવાની સુવિધા ઉપલબ્ધ છે.
જો કોઈ વ્યક્તિનું નામ યાદીમાં ન દેખાતું હોય અથવા તેની વિગતોમાં ભૂલ હોય, તો પોતાની પરિસ્થિતિ પ્રમાણે યોગ્ય ફોર્મનો ઉપયોગ કરવો જોઈએ. નામમાં સુધારો કરવા માટે સામાન્ય રીતે Form 8નો ઉપયોગ થાય છે, જ્યારે અન્ય પ્રકારની અરજી માટે અલગ પ્રક્રિયા લાગુ પડી શકે છે.
Form 7 અંગે વાંધો નોંધાવતાં પહેલાં સંબંધિત વ્યક્તિની વિગતો યોગ્ય રીતે ચકાસવી અને જરૂરી પુરાવા સાથે અરજી કરવી જોઈએ. અરજી દાખલ કર્યા પછી તેની સ્થિતિ અંગે માહિતી મેળવવી અને ચૂંટણી નોંધણી અધિકારી પાસેથી મળતી સૂચનાઓનું પાલન કરવું પણ જરૂરી છે.
મતદારો માટે સૌથી મહત્ત્વની બાબત એ છે કે તેઓ પોતાના મતાધિકાર અંગે જાગૃત રહે અને કોઈપણ શંકાસ્પદ ફેરફાર જણાય તો સમયસર સત્તાવાર માર્ગ અપનાવે.
અંતે, પારદર્શક ચૂંટણી પ્રક્રિયા જ સૌથી મહત્ત્વપૂર્ણ
Form 7 અંગે ચૂંટણી પંચે જાહેર કરેલા નવા દિશાનિર્દેશો મતદાર યાદીની સુધારણા પ્રક્રિયામાં એક મહત્ત્વપૂર્ણ ફેરફાર છે. દાવા અને વાંધાની અવધિમાં 10 અરજી તથા નિયમિત અપડેટ દરમિયાન દર મહિને પાંચ અરજીની મર્યાદા નક્કી કરીને મોટા પ્રમાણમાં થતી અરજીઓ પર નિયંત્રણ લાવવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો છે.
સાથે જ, દરેક અરજીની તપાસ, વાંધો નોંધાવનારની સુનાવણી અને જે વ્યક્તિના નામ સામે વાંધો હોય તેને પોતાનો પક્ષ રજૂ કરવાની તક આપવાની પ્રક્રિયા પણ મહત્ત્વ ધરાવે છે.
લોકશાહીમાં મતદાર યાદી વિશ્વસનીય હોવી જેટલી જરૂરી છે, એટલી જ જરૂરી દરેક પાત્ર નાગરિકના મતદાનના અધિકારની સુરક્ષા પણ છે. તેથી ચૂંટણી પંચના નવા નિર્દેશોનો વાસ્તવિક લાભ ત્યારે જ જોવા મળશે જ્યારે અરજીની પ્રક્રિયા પારદર્શક રહે, યોગ્ય પુરાવાના આધારે નિર્ણયો લેવાય અને નાગરિકોની ફરિયાદોનો ન્યાયસંગત નિકાલ થાય.
