ચૂંટણી પંચે અરજીઓ રદ કરવાને બદલે પેન્ડિંગ રાખવી જોઈતી હતી: બોમ્બે હાઈકોર્ટની મહત્વપૂર્ણ ટિપ્પણી

ચૂંટણી પંચ દ્વારા હાથ ધરવામાં આવતી સ્પેશિયલ ઇન્ટેન્સિવ રિવિઝન (SIR) પ્રક્રિયા દરમિયાન મતદાર યાદીઓમાંથી નાગરિકોના નામ અચાનક ગાયબ થઈ જવા અને ફોર્મ-૮ ફગાવી દેવાના મામલે બોમ્બે હાઈકોર્ટની ગોવા બેન્ચે ચૂંટણી પંચ (ECI) સામે ભારે નારાજગી વ્યક્ત કરી છે. હાઈકોર્ટે અત્યંત સખત શબ્દોમાં ટિપ્પણી કરતાં જણાવ્યું હતું કે, જો ચૂંટણી પંચ દ્વારા દર વર્ષે મતદાર યાદી નિયમિતપણે અપડેટ કરવામાં આવી હોત તો આજે આવી વિષમ પરિસ્થિતિ ઊભી જ ન થાત. કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે ચૂંટણી પંચની પ્રાથમિક જવાબદારી દરેક લાયક નાગરિક પોતાના મતાધિકારનો ઉપયોગ કરી શકે તે સુનિશ્ચિત કરવાની છે. જ્યારે કમિશન નાગરિકોના વર્તન કે વિલંબ પર સવાલો ઉઠાવે છે, ત્યારે દેશના દરેક નાગરિકને પણ એ પૂછવાનો પૂરતો અધિકાર છે કે ૨૪ વર્ષના લાંબા સમયગાળા પછી જ શા માટે આવી સઘન SIR કવાયત હાથ ધરવામાં આવી રહી છે.

આ કાનૂની વિવાદ ગોવા સ્થિત પરેશ સાલગાંવકર અને તેમના પરિવારના છ સભ્યો સાથે જોડાયેલો છે. અરજદારો સાન્ટાક્રુઝ વિધાનસભા મતવિસ્તારમાં પોતાના નવા રહેણાંકના સરનામે શિફ્ટ થયા હતા. તે સમયે બૂથ લેવલ ઓફિસર (BLO) ની સલાહ મુજબ તેમણે મતદાર ઓળખપત્રમાં સરનામું બદલવા માટે નિયમાનુસાર ફોર્મ-૮ જમા કરાવ્યું હતું. પરંતુ, જ્યારે આ અરજીની પ્રક્રિયા ચાલી રહી હતી ત્યારે ચૂંટણી પંચના સિસ્ટમમાં તેમના મતદાર ફોટો ઓળખ કાર્ડ (EPIC) નો કોઈ જૂનો રેકોર્ડ મળી આવ્યો ન હતો. આ ટેકનિકલ ખામીના આધારે ચૂંટણી પંચના અધિકારીઓએ તેમનું ફોર્મ-૮ સીધું જ નકારી કાઢ્યું હતું અને પરિવારના તમામ છ સભ્યોના નામ મતદાર યાદીમાંથી કમી કરી દેવામાં આવ્યા હતા. આ અન્યાયી કાર્યવાહી સામે પરિવારજનોએ બોમ્બે હાઈકોર્ટના દરવાજા ખટખટાવ્યા હતા.

જસ્ટિસ વાલ્મીકિ મેનેઝીસ અને જસ્ટિસ અમિત એસ. જામસાંડેકરની ખંડપીઠ સમક્ષ જ્યારે આ કેસની સુનાવણી હાથ ધરવામાં આવી ત્યારે ચૂંટણી પંચના વકીલ ગૌરીશ અગ્નિએ અરજદારો સામે પ્રશ્ન ઉઠાવ્યો હતો કે તેમણે પોતાના રહેણાંકના સ્થાનફેર અંગે SIR પ્રક્રિયા શરૂ થઈ તે પહેલાં જ અધિકારીઓને સમયસર જાણ કેમ ન કરી.

આ દલીલનો સખત જવાબ આપતાં જજ સાહેબોએ જણાવ્યું હતું કે, “અરજદાર પણ એક ભારતીય નાગરિક તરીકે ચૂંટણી પંચને પૂછી શકે છે કે ૨૪ વર્ષ પછી જ શા માટે આ SIR કરવામાં આવી રહ્યું છે? આટલા વર્ષો દરમિયાન વચ્ચે સમયાંતરે આ કામગીરી કેમ ન કરવામાં આવી? જો દર વર્ષે નિયમિત ધોરણે મતદાર યાદીઓ અપડેટ કરવામાં આવી હોત, તો આટલા મોટા પ્રમાણમાં અનિયમિતતાઓ અને આંકડાકીય વિસંગતતાઓ સર્જાત જ નહીં.”

ખંડપીઠે વધુમાં ઉમેર્યું કે, “આ કોઈ એકબીજા પર દોષારોપણ કરવાનો વિષય નથી. સ્થાનિક સરકારી સત્તામંડળો પાસે જન્મ અને મૃત્યુના અધિકૃત પ્રમાણપત્રોનો તમામ ડેટા ઉપલબ્ધ જ હોય છે. જો ચૂંટણી પંચ આ ડેટાનો ઉપયોગ કરીને યાદીઓ સતત અપડેટ કરતું રહે તો મૃતક વ્યક્તિઓના નામ કુદરતી રીતે જ યાદીમાંથી દૂર થઈ જાય.”

હાઈકોર્ટે લોકપ્રતિનિધિત્વ અધિનિયમ અને બંધારણીય જોગવાઈઓનો હવાલો આપતાં સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે, ચૂંટણી પંચનો મુખ્ય હેતુ વધુમાં વધુ લાયક નાગરિકો મતદાન પ્રક્રિયામાં ભાગ લઈ શકે તેવી સર્વગ્રાહી મતદાર યાદી તૈયાર કરવાનો છે. જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ ૧૮ વર્ષની ઉંમર પૂર્ણ કરે ત્યારે જ તંત્ર દ્વારા તેને યાદીમાં ઉમેરવા વિશે સક્રિય વિચારણા થવી જોઈએ.

ન્યાયાધીશોએ કમિશનની કાર્યપદ્ધતિ પર સવાલ ઉઠાવતાં કહ્યું કે, અરજદારોના ફોર્મ-૮ માં ટેકનિકલ ખામી હોવાના કારણે તેને સીધું રદ કે નકારવાને બદલે પેન્ડિંગ (મુશ્કેલી નિવારણ હેઠળ) રાખી શકાયું હોત. મતદાર યાદીને આખરી ઓપ આપતાં પહેલાં આ અરજીઓ પર પુનઃવિચારણા કરીને નાગરિકોને સુધારો કરવાની તક આપવી જોઈતી હતી. માત્ર પ્રક્રિયાગત કારણોસર નાગરિકોને મતદાનના અધિકારથી વંચિત રાખી શકાય નહીં. હાઈકોર્ટે આ સંવેદનશીલ કેસની વધુ અને આખરી સુનાવણી ૫ ઓક્ટોબરના રોજ મુકરર કરી છે.