ફ્લાયદુબઈ ફરી ઈઝરાયેલ માટે ઉડાન ભરવા માગે છે, પણ મંજૂરી અટકાવી: કોકપિટની ઘટના બાદ સુરક્ષા પર ઊભા થયા ગંભીર સવાલો
ઈઝરાયેલ જતી ફ્લાયદુબઈની એક ફ્લાઈટમાં બનેલી ગંભીર ઘટનાએ આંતરરાષ્ટ્રીય ઉડ્ડયન સુરક્ષા સામે અનેક સવાલો ઊભા કર્યા છે. 30 સપ્ટેમ્બરે દુબઈથી તેલ અવિવ જઈ રહેલી ફ્લાઈટમાં કોકપિટની અંદર જ કોપાયલટે કેપ્ટન પર કથિત રીતે હુમલો કર્યો હતો. પરિસ્થિતિ એટલી ગંભીર બની ગઈ હતી કે વિમાનના નિયંત્રણ અને તેમાં સવાર લોકોની સુરક્ષા સામે મોટું જોખમ ઊભું થયું હતું. જોકે કેપ્ટન, અન્ય ક્રૂ સભ્યો અને કેટલાક મુસાફરોની મદદથી પરિસ્થિતિ કાબૂમાં આવી અને વિમાનને સાઉદી અરેબિયાના તબુક એરપોર્ટ પર ઉતારવામાં આવ્યું.
આ ઘટનાના થોડા જ દિવસો બાદ ફ્લાયદુબઈએ ઈઝરાયેલ માટે પોતાની ફ્લાઈટ્સ ફરી શરૂ કરવાની પરવાનગી માગી છે. એરલાઈનનું કહેવું છે કે ઘટનાની તપાસ અંતિમ તબક્કામાં છે અને કંપનીએ સંબંધિત કર્મચારીઓ સામે કાર્યવાહી પણ કરી છે. પરંતુ ઈઝરાયેલે આ વિનંતીને હાલ સ્વીકારી નથી. ઈઝરાયેલની પરિવહન મંત્રી મિરી રેગેવે સુરક્ષાને સૌથી મોટી પ્રાથમિકતા ગણાવીને ફ્લાઈટ્સ ફરી શરૂ કરવાની મંજૂરી આપવાનો ઇનકાર કર્યો હોવાનું અહેવાલોમાં જણાવાયું છે.
આખરે ફ્લાઈટમાં એવું શું બન્યું હતું?
30 સપ્ટેમ્બરની આ ફ્લાઈટ સામાન્ય રીતે દુબઈથી તેલ અવિવ તરફ જઈ રહી હતી. વિમાનમાં મોટી સંખ્યામાં મુસાફરો સવાર હતા. મુસાફરી દરમિયાન કોકપિટમાં અચાનક એવી પરિસ્થિતિ ઊભી થઈ કે કોપાયલટે કેપ્ટન પર હુમલો કર્યો.
અહેવાલો અનુસાર, કોપાયલટે કેપ્ટન સ્મિત મચ્છર પર હુમલો કર્યો હતો અને વિમાનને કથિત રીતે નુકસાન પહોંચાડવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો. આ હુમલાને કારણે કેપ્ટન ગંભીર રીતે ઘાયલ થયા હતા. તેમ છતાં તેમણે હિંમત ગુમાવી નહોતી. તેમણે કોકપિટનો દરવાજો ખોલવામાં સફળતા મેળવી, જેના કારણે બહારના ક્રૂ સભ્યો અને મુસાફરો પરિસ્થિતિ સમજવામાં અને હુમલાખોરને કાબૂમાં લેવામાં સક્ષમ બન્યા.
આ ઘટનાની સૌથી ચોંકાવનારી બાબત એ હતી કે ખતરો વિમાનની બહારથી નહોતો આવ્યો. જે વ્યક્તિ વિમાન ચલાવવાની જવાબદારી ધરાવતી ટીમનો જ ભાગ હતો, તેના પર જ ગંભીર હુમલાનો આરોપ લાગ્યો. આવી ઘટના ઉડ્ડયન સુરક્ષા માટે અત્યંત સંવેદનશીલ માનવામાં આવે છે.
મુસાફરો અને અન્ય ક્રૂએ સંભાળી લીધી પરિસ્થિતિ
વિમાનમાં રહેલા કેટલાક મુસાફરો અને અન્ય ક્રૂ સભ્યોની ભૂમિકા પણ આ ઘટનામાં મહત્વપૂર્ણ બની. હુમલાખોરને કાબૂમાં લેવામાં આવ્યો અને ત્યારબાદ વિમાનનું નિયંત્રણ સ્થિર કરવામાં આવ્યું.
અહેવાલો અનુસાર, વિમાનમાં મુસાફરી કરી રહેલા બે અન્ય પાઇલટોએ પણ મહત્વની ભૂમિકા ભજવી હતી. તેઓ નિયમિત મુસાફર તરીકે નહીં પરંતુ ફરજ દરમિયાન મુસાફરી કરી રહ્યા હતા અને મુશ્કેલીના સમયે કોકપિટમાં પહોંચીને વિમાનને સ્થિર કરવામાં મદદ કરી હતી. ત્યારબાદ વિમાનને સાઉદી અરેબિયાના તબુકમાં ઇમરજન્સી લેન્ડિંગ કરાવવામાં આવ્યું.
આ ઘટનામાં સૌથી મોટી રાહતની વાત એ રહી કે મોટી દુર્ઘટના ટળી ગઈ. જો હુમલાખોર વિમાનનું નિયંત્રણ સંપૂર્ણ રીતે મેળવી લેત અને અન્ય લોકો સમયસર કોકપિટમાં પ્રવેશી ન શક્યા હોત, તો પરિણામ અત્યંત ગંભીર બની શક્યું હોત.
ઈઝરાયેલે ફ્લાયદુબઈની વિનંતી કેમ નકારી?
ઘટના બાદ ફ્લાયદુબઈએ ઈઝરાયેલમાં પોતાની સેવા ફરી શરૂ કરવાની મંજૂરી માગી. કંપનીનું માનવું છે કે તપાસ આગળ વધી રહી છે અને જરૂરી આંતરિક પગલાં લેવામાં આવ્યા છે. કેટલાક કર્મચારીઓ સામે કાર્યવાહી અથવા બરતરફીની વાત પણ સામે આવી છે. ઈઝરાયેલના પરિવહન મંત્રાલયના અધિકારીઓને દુબઈની મુલાકાત માટે આમંત્રણ આપવામાં આવ્યું હોવાના અહેવાલો પણ છે.
પરંતુ ઈઝરાયેલ સરકારે તરત જ લીલી ઝંડી આપી નથી.
મિરી રેગેવનું વલણ એ છે કે આટલી ગંભીર ઘટના બાદ માત્ર તપાસ અંતિમ તબક્કામાં પહોંચી ગઈ છે એટલા માટે ફ્લાઈટ્સ ફરી શરૂ કરવી યોગ્ય નથી. સુરક્ષા વ્યવસ્થામાં શું ખામી રહી, કોપાયલટની પસંદગી કેવી રીતે થઈ અને વિમાનમાં તેને ફરજ સોંપતા પહેલાં કયા પ્રકારની તપાસ કરવામાં આવી હતી—આ બધા સવાલોના સંતોષકારક જવાબ જરૂરી છે.
આ નિર્ણયથી સ્પષ્ટ થાય છે કે ઈઝરાયેલ હાલ વિમાન સેવા સામાન્ય રીતે શરૂ કરતાં પહેલાં સુરક્ષા પ્રક્રિયાની સંપૂર્ણ સમીક્ષા કરવા માગે છે.
સૌથી મોટો સવાલ: કોપાયલટ સુરક્ષા તપાસમાંથી કેવી રીતે પસાર થયો?
આ ઘટનાએ હવે માત્ર ફ્લાયદુબઈને જ નહીં પરંતુ ત્રણ દેશોની સુરક્ષા વ્યવસ્થાને પણ પ્રશ્નોના ઘેરામાં લાવી છે.
અહેવાલો અનુસાર, હુમલામાં આરોપી કોપાયલટ ઓમાનનો નાગરિક હતો. તેની અગાઉની નોકરી અને વર્તન અંગે પણ હવે તપાસ થઈ રહી છે. કેટલાક અહેવાલોમાં દાવો કરવામાં આવ્યો છે કે તેની અગાઉની નોકરી દરમિયાન તેના વર્તન અને કથિત કટ્ટરપંથી વિચારોને લઈને ચિંતાઓ વ્યક્ત થઈ હતી. આ દાવાઓની તપાસ હજુ ચાલી રહી છે અને તમામ વિગતો સ્વતંત્ર રીતે સંપૂર્ણપણે સ્થાપિત થઈ નથી.
પરંતુ જો અગાઉથી કોઈ સુરક્ષા ચેતવણી હતી, તો પછી તે વ્યક્તિ નવી એરલાઈનમાં પાઇલટ તરીકે કેવી રીતે જોડાઈ? અને તે પણ એવી ફ્લાઈટ પર કેવી રીતે પહોંચ્યો જે ઈઝરાયેલ જઈ રહી હતી? આ સવાલો હવે તપાસનો મહત્વપૂર્ણ ભાગ બની ગયા છે.
ઈઝરાયેલની સુરક્ષા વ્યવસ્થામાં પણ ઉઠ્યા સવાલો
ઘટના બાદ ચર્ચાનો બીજો મોટો મુદ્દો ઈઝરાયેલની પોતાની સુરક્ષા વ્યવસ્થા બની છે.
ઈઝરાયેલ સામાન્ય રીતે એરપોર્ટ અને હવાઈ મુસાફરીની સુરક્ષા બાબતે દુનિયાના સૌથી કડક દેશોમાં ગણાય છે. પરંતુ વિદેશી એરલાઈન્સના પાઇલટ અને ક્રૂની તપાસ કેવી રીતે થાય છે, તેની જવાબદારી કોની છે અને વિવિધ સરકારી એજન્સીઓ વચ્ચે માહિતી કેવી રીતે વહેંચાય છે—તે અંગે હવે ગંભીર સવાલો પૂછાઈ રહ્યા છે.
કેટલાક અહેવાલો અનુસાર, વિદેશી ફ્લાઈટ્સની સુરક્ષા ચકાસણી અંગે અગાઉથી પણ ચિંતાઓ વ્યક્ત કરવામાં આવી હતી. વિપક્ષના નેતાઓએ પરિવહન મંત્રી મિરી રેગેવની જવાબદારી પર પણ સવાલ ઉઠાવ્યા છે અને કેટલાકે તેમના રાજીનામાની માગ કરી છે. સરકાર અને મંત્રાલયે જોકે ઘટનાને લઈને પોતાની જવાબદારી અંગેના આરોપોને નકારી કાઢ્યા છે.
હવે પાઇલટ્સ માટે વધુ કડક નિયમોની તૈયારી
આ ઘટનાની સૌથી સીધી અસર ઈઝરાયેલની નવી સુરક્ષા નીતિ પર જોવા મળી રહી છે.
અહેવાલો અનુસાર, ઈઝરાયેલ હવે પોતાની તરફ આવતી વિદેશી ફ્લાઈટ્સના પાઇલટ અને ક્રૂ વિશે વધુ વિગતવાર માહિતી મેળવવાની પ્રક્રિયા કડક બનાવવા માગે છે. નવા નિયમો હેઠળ વિદેશી નાગરિકો, જેમાં પાઇલટ અને અન્ય ક્રૂ સભ્યોનો સમાવેશ થાય છે, તેમને ફ્લાઈટના નિર્ધારિત સમય પહેલાં માહિતી અને ફોર્મ સબમિટ કરવાની જરૂર પડી શકે છે.
કેટલાક દેશોના નાગરિકો માટે વધુ કડક તપાસની પણ યોજના હોવાનું સામે આવ્યું છે. “રેડ” કેટેગરીમાં આવતા દેશોના નાગરિકોની માહિતીની વધારાની તપાસ ઈઝરાયેલની સુરક્ષા અને ગુપ્તચર એજન્સીઓ કરી શકે છે.
આ બદલાવનો મૂળ હેતુ એ છે કે કોઈ વ્યક્તિ એરપોર્ટ સુધી પહોંચે અથવા વિમાનમાં સવાર થઈ જાય તે પહેલાં જ તેની સુરક્ષા સંબંધિત માહિતીની ચકાસણી થઈ જાય.
27 દેશોના ક્રૂ અંગે પણ કડક કાર્યવાહી
ઈઝરાયેલે વિદેશી એરલાઈન્સને કેટલાક દેશોના નાગરિકો અંગે વધુ કડક સૂચનાઓ આપ્યાના અહેવાલો છે. તેમાં એવા દેશોનો સમાવેશ થાય છે જેમની સાથે ઈઝરાયેલના રાજદ્વારી સંબંધો નથી અથવા સુરક્ષા દૃષ્ટિએ તેમને સંવેદનશીલ માનવામાં આવે છે.
અહેવાલો અનુસાર, કેટલાક દેશોના નાગરિકોને ઈઝરાયેલ જતી કે ઈઝરાયેલથી આવતી ફ્લાઈટમાં પાઇલટ કે ક્રૂ તરીકે સેવા આપવા ઉપરાંત મુસાફરી કરવાની બાબતમાં પણ પ્રતિબંધો અંગે સૂચનાઓ આપવામાં આવી છે.
જો આ નિયમો લાંબા સમય સુધી અમલમાં રહે છે તો તેનો સીધો અસર આંતરરાષ્ટ્રીય એરલાઈન્સની ક્રૂ-શેડ્યૂલિંગ વ્યવસ્થા પર પણ થઈ શકે છે.
માત્ર એરલાઈનની જવાબદારી છે કે સરકારની પણ?
આ ઘટના એક મહત્વપૂર્ણ ચર્ચા આગળ લાવે છે—વિમાનમાં કામ કરતા પાઇલટની અંતિમ સુરક્ષા ચકાસણી કોણે કરવી જોઈએ?
સામાન્ય રીતે એરલાઈન્સ પોતાના કર્મચારીઓની ભરતી અને બેકગ્રાઉન્ડ તપાસ કરે છે. પરંતુ જ્યારે કોઈ પાઇલટ આંતરરાષ્ટ્રીય રૂટ પર ઉડાન ભરે છે, ખાસ કરીને એવા દેશમાં જ્યાં સુરક્ષા જોખમ ઊંચું હોય, ત્યારે માત્ર એરલાઈનની તપાસ પૂરતી છે કે સરકારોએ પણ પોતાનો અલગ ડેટાબેઝ અને ગુપ્તચર માહિતીનો ઉપયોગ કરવો જોઈએ?
વિમાન ઉડ્ડયન ક્ષેત્રના નિષ્ણાતો માટે આ પ્રશ્ન નવો નથી. 9/11 પછી એરપોર્ટ અને કોકપિટ સુરક્ષામાં મોટા ફેરફારો કરવામાં આવ્યા હતા. ત્યારબાદ જર્મનવિંગ્સની 2015ની દુર્ઘટનાએ પણ એ પ્રશ્ન ઊભો કર્યો હતો કે જો ખતરો વિમાનની અંદર બેઠેલી વ્યક્તિ પાસેથી જ હોય તો સુરક્ષા વ્યવસ્થા કેવી રીતે કામ કરશે.
ફ્લાયદુબઈની ઘટના ફરી એકવાર એ જ મુશ્કેલ પ્રશ્ન સામે લાવી છે.
કોકપિટની સુરક્ષા સામે નવી મુશ્કેલી
આ ઘટનામાં એક વિચિત્ર પરંતુ મહત્વપૂર્ણ વિસંગતિ પણ જોવા મળે છે.
કોકપિટને બહારના હુમલાખોરોથી બચાવવા માટે તેને અત્યંત સુરક્ષિત બનાવવામાં આવે છે. પરંતુ જો કોકપિટની અંદર રહેલી વ્યક્તિ જ ખતરો બની જાય તો બહારના ક્રૂ અથવા અન્ય પાઇલટો માટે અંદર પહોંચવું મુશ્કેલ બની શકે છે.
આવી પરિસ્થિતિમાં સુરક્ષા વ્યવસ્થાએ બે બાબતો વચ્ચે સંતુલન સાધવું પડે છે—એક તરફ કોકપિટને બહારના હુમલાથી સુરક્ષિત રાખવી અને બીજી તરફ અંદરનો કોઈ સભ્ય અચાનક જોખમ બને તો તેને નિયંત્રિત કરવાની વ્યવસ્થા રાખવી.
ફ્લાયદુબઈની ઘટના આ ચર્ચાને ફરીથી આંતરરાષ્ટ્રીય ઉડ્ડયન ક્ષેત્રમાં કેન્દ્રસ્થાને લાવી શકે છે.
હવે ફ્લાયદુબઈ માટે આગળનો રસ્તો શું?
ફ્લાયદુબઈ માટે સૌથી મોટો પડકાર માત્ર ઈઝરાયેલની ફ્લાઈટ ફરી શરૂ કરવાનો નથી. કંપનીએ મુસાફરો, ઈઝરાયેલના અધિકારીઓ અને આંતરરાષ્ટ્રીય ઉડ્ડયન ક્ષેત્રનો વિશ્વાસ ફરી મેળવવો પડશે.
તે માટે ભરતી પ્રક્રિયા, પાઇલટ બેકગ્રાઉન્ડ ચેક, માનસિક આરોગ્ય મૂલ્યાંકન, અગાઉની નોકરીનો રેકોર્ડ, સુરક્ષા એજન્સીઓ સાથે માહિતીની આપલે અને કોકપિટમાં સંકટની સ્થિતિ માટેની પ્રક્રિયા—બધું ફરી તપાસવું પડી શકે છે.
તપાસ પૂર્ણ થયા બાદ જો કોઈ ગંભીર ખામી બહાર આવે છે તો માત્ર એક-બે કર્મચારી સામે કાર્યવાહી કરવી પૂરતી નહીં રહે. આખી વ્યવસ્થામાં ફેરફાર કરવાની જરૂર પડી શકે છે.
મુસાફરો માટે આ ઘટનાનો શું અર્થ?
સામાન્ય મુસાફર માટે આ ઘટના ચોક્કસપણે ચિંતાજનક છે. પરંતુ તેનો અર્થ એ નથી કે હવાઈ મુસાફરી અચાનક અસુરક્ષિત બની ગઈ છે. વિશ્વભરમાં કોમર્શિયલ ઉડ્ડયન હજુ પણ સૌથી વધુ નિયંત્રિત અને કડક સુરક્ષા ધોરણો ધરાવતા પરિવહન ક્ષેત્રોમાંનું એક છે.
આ ઘટનાની વિશેષતા એ છે કે સંભવિત ખતરો બહારથી આવેલા આતંકવાદી અથવા હથિયારબંદ વ્યક્તિથી નહીં પરંતુ કોકપિટમાં રહેલા વ્યક્તિ તરફથી આવ્યો હોવાનો આરોપ છે. તેથી હવે ઉડ્ડયન સુરક્ષા નિષ્ણાતો માટે પડકાર એ છે કે આવી અસાધારણ પરિસ્થિતિને પણ સુરક્ષા પ્રોટોકોલમાં કેવી રીતે સામેલ કરવામાં આવે.
