વિદેશી મુદ્રા ભંડારમાં આંશિક ઘટાડો, પરંતુ સોનાની ચમકે દેશની આર્થિક સુરક્ષા મજબૂત રાખી
કોઈપણ દેશની આર્થિક સદ્દધરતા અને વૈશ્વિક બજારમાં તેની સાખનો અસલી અંદાજ તેના વિદેશી હૂંડિયામણ ભંડાર એટલે કે ફોરેક્સ રિઝર્વ (Forex Reserve) પરથી લગાવી શકાય છે. આ ભંડાર દેશની તિજોરી સમાન છે, જે કટોકટીના સમયે આંતરરાષ્ટ્રીય વ્યાપાર અને રૂપિયાના મૂલ્યને સ્થિર રાખવામાં ઢાલ બનીને ઊભો રહે છે. તાજેતરમાં ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) દ્વારા જાહેર કરાયેલા સાપ્તાહિક આંકડાઓએ અર્થતંત્રના મોરચે નવી હલચલ મચાવી દીધી છે. લાંબા સમયની તેજી પછી ભારતના વિદેશી મુદ્રા ભંડારમાં એક અઠવાડિયા દરમિયાન મોટો ઘટાડો નોંધાયો છે, જેણે આર્થિક વિશ્લેષકોનું ધ્યાન ખેંચ્યું છે.
રિઝર્વ બેંક ઓફ ઇન્ડિયા દ્વારા દેશના વિદેશી હૂંડિયામણ ભંડારના તાજા આંકડા જાહેર કરવામાં આવ્યા છે. કેન્દ્રીય બેંકના અહેવાલ મુજબ, ૫ જૂનના રોજ પૂરા થયેલા સપ્તાહમાં ભારતનો વિદેશી મુદ્રા ભંડાર ૭૧૧ મિલિયન ડોલર ઘટીને ૬૮૧.૬૧ અબજ ડોલર પર આવી ગયો છે. આ અગાઉના સપ્તાહમાં ભંડારમાં ૯૩૮ મિલિયન ડોલરનો મોટો વધારો થયો હતો અને તે ૬૮૨.૩૨ અબજ ડોલરની સપાટીએ પહોંચ્યો હતો. આ સપ્તાહે કુલ અનામતમાં થોડો ઘટાડો જોવા મળ્યો છે, જે આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં કરન્સીના મૂલ્યમાં થતી વધઘટ દર્શાવે છે.
ફોરેન કરન્સી એસેટ્સમાં ઘટાડાનું અસલી કારણ
આરબીઆઈના ડેટાનું વિશ્લેષણ કરીએ તો, વિદેશી ચલણ સંપત્તિ એટલે કે ફોરેન કરન્સી એસેટ્સ (FCA), જે આપણા કુલ ફોરેક્સ રિઝર્વનો સૌથી મોટો ભાગ છે, તેમાં સમીક્ષા હેઠળના સપ્તાહમાં ૨.૭૦૪ અબજ ડોલરનો મોટો ઘટાડો થયો છે અને તે હવે ૫૪૩.૪૪ અબજ ડોલર થઈ ગઈ છે. અત્રે ઉલ્લેખનીય છે કે FCA માં માત્ર અમેરિકી ડોલર જ નથી હોતા, પરંતુ તેમાં યુરો, બ્રિટિશ પાઉન્ડ અને જાપાનીઝ યેન જેવા અન્ય પ્રમુખ વૈશ્વિક ચલણોનો પણ સમાવેશ થાય છે. જ્યારે આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ડોલર મજબૂત થાય છે ત્યારે અન્ય ચલણોનું મૂલ્ય ઘટે છે, જેને કારણે કોઈ પણ વાસ્તવિક આઉટફ્લો વિના પણ ભંડારના કુલ મૂલ્યમાં ઘટાડો જોવા મળી શકે છે.
મુશ્કેલ સમયમાં સોનાના ભંડારે આપી મોટી રાહત
વિદેશી ચલણ સંપત્તિમાં ઘટાડો થયો હોવા છતાં, ભારત માટે સૌથી સકારાત્મક સમાચાર સોનાના ભંડાર તરફથી આવ્યા છે. આ જ સમયગાળા દરમિયાન ભારતના ગોલ્ડ રિઝર્વ (Gold Reserve) ના મૂલ્યમાં ૧.૯૭ અબજ ડોલરનો શાનદાર ઉછાળો આવ્યો છે, જેનાથી દેશનો કુલ સોનાનો ભંડાર વધીને ૧૧૪.૭ (૧૧.૫૭) અબજ ડોલરની સપાટીએ પહોંચી ગયો છે. વૈશ્વિક ભૌગોલિક-રાજકીય તણાવ અને બજારની અનિશ્ચિતતાના સમયમાં સોનાને વિશ્વનું સૌથી સુરક્ષિત રોકાણ માનવામાં આવે છે. સોનાના મૂલ્યમાં થયેલો આ વધારો દેશની આંતરિક નાણાકીય શક્તિને વધુ મજબૂત કરે છે.
SDR અને IMF રિઝર્વ પોઝિશનની સ્થિતિ
બીજી તરફ, આંતરરાષ્ટ્રીય નાણાકીય ભંડોળ (IMF) સાથેના સ્પેશિયલ ડ્રોઇંગ રાઇટ્સ (SDRs) નું મૂલ્ય પણ ૧૮ મિલિયન ડોલર વધીને ૧૮.૭૬૫ અબજ ડોલર થયું છે. આ ઉપરાંત, આઇએમએફ સાથે ભારતની અનામત સ્થિતિ ૪.૮૨૬ અબજ ડોલર પર સ્થિર રહી છે. જો કે આ બંને ઘટકો કુલ અનામતનો નાનો ભાગ રજૂ કરે છે, પરંતુ વૈશ્વિક નાણાકીય વ્યવસ્થા અને આંતરરાષ્ટ્રીય લેણદેણમાં ભારતની શાખ જાળવી રાખવા માટે તે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે.
આપણા માટે કેમ મહત્વનો છે આ ભંડાર?
કોઈપણ સામાન્ય નાગરિકના મનમાં સવાલ થાય કે આ ભંડારથી સામાન્ય માણસને શું ફરક પડે? વાસ્તવમાં, વિદેશી હૂંડિયામણ એ દેશની બાહ્ય આર્થિક શક્તિનું પ્રતીક છે. જ્યારે આપણે વિદેશમાંથી ક્રૂડ ઓઇલ, ઈલેક્ટ્રોનિક્સ કે અન્ય જરૂરી સામાનની આયાત કરીએ છીએ, ત્યારે તેની ચૂકવણી ડોલરમાં કરવી પડે છે. મજબૂત ફોરેક્સ રિઝર્વ દેશને લાંબા સમય સુધી આયાત કરવાની ક્ષમતા આપે છે. આ ઉપરાંત, જ્યારે આંતરરાષ્ટ્રીય બજારના દબાણને કારણે ભારતીય રૂપિયો નબળો પડવા લાગે છે, ત્યારે આરબીઆઈ પોતાના ભંડારમાંથી ડોલર વેચીને રૂપિયાને ગગડતો બચાવે છે. વૈશ્વિક આર્થિક અનિશ્ચિતતાઓ વચ્ચે પણ ૬૮૧ અબજ ડોલરથી વધુનો આ ભંડાર ભારતને એક અભેદ્ય નાણાકીય સુરક્ષા કવચ પૂરું પાડી રહ્યો છે, જેનાથી દેશમાં આર્થિક સ્થિરતા જળવાઈ રહે છે.
